Το βιβλίου του 2009-”ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΩΝΤΑΣ ΤΟ ΑΔΥΝΑΤΟ” – Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΣΤΟ ΚΑΤΩΦΛΙ ΤΟΥ 21ου ΑΙΩΝΑ/MARTA HARNECKER (1-2)_

`

ΣΚΕΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΤΟΥ 21ου ΑΙΩΝΑ.

1ο και 2ο Μέρος

3ο Μέρος, 4οΜέρος,5ο Μέρος

`

[ΓIΑΤΙ Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΜΗΝ ΕΧΕΙ ΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ]

υτή η απογοήτευση από την πολιτική και τους πολιτικούς, που αυξάνεται µέρα µε τη µέρα, δεν είναι σοβαρή για τη Δεξιά, όµως για την Αριστερά πράγµατι είναι. Η Δεξιά µπορεί πάρα πολύ καλά να κάνει χωρίς τα πολιτικά κόµµατα όπως το απέδειξε κατά τις δικτατορικές περιόδους, όµως η Αριστερά, στον βαθµό που χρειάζεται να χτίσει µια αντισυστηµική λαϊκή δύναµη για να αλλάξει ποιοτικά την κοινωνία, δεν µπορεί να το κάνει χωρίς ένα πολιτικό εργαλείο - είτε πρόκειται για ένα κόµµα ή ένα πολιτικό µέτωπο, είτε για κάποια άλλη µορφή.

Και αυτό για δύο λόγους: κατά πρώτο λόγο γιατί η κοινωνική αλλαγή δεν δηµιουργείται αυθόρµητα, οι ιδέες και οι αξίες που επικρατούν στην καπιταλιστική κοινωνία -και που ορθολογικοποιούν και νοµιµοποιούν την υπάρχουσα τάξη πραγµάτων- εισδύουν σε ολόκληρη την κοινωνία και επηρρεάζουν σε πολύ µεγάλο βαθµό ιδιαίτερα τα κοινωνικά τµήµατα εκείνα που είναι λιγότερο εξοπλισµένα θεωρητικά ώστε να αποστασιοποιηθούν κριτικά. Κατά δεύτερο λόγο, γιατί είναι αναγκαίο να µπορούµε να νικήσουµε πολλαπλά ισχυρότερες δυνάµεις που θα αντιταχθούν σ’ αυτή την αλλαγή1 και αυτό δεν µπορεί να γίνει χωρίς έναν πολιτικό φορέα που να διαµορφώνει προτάσεις, να µπορεί να εξοπλίζει εκατοµµύρια ανθρώπους µε ενιαία θέληση” ενώ ταυτόχρονα θα ενοποιεί και θα διαρθρώνει τις διάφορες χειραφετικές πρακτικές.

(Απόσπασμα του βιβλίου σελ 307 ,ενδεικτικό της διαχρονικότητας και διατοπικότητας του, με τη συγνώμη μας για το νεολογισμό μου Λες και γράφτηκε για την χώρα μας).

______________________________

1. Αν, καθώς κανένας πλέον δεν τολµά να το αρνηθεί: η ιστορία είναι η ιστορία της πάλης των τάξεων, είναι προφανές ότι γίνεται αναγκαία η κατεύθυνση αυτής της πάλης. Μ.Harnecker.

2 «Στη διάρκεια της επανάστασης εκατοµµύρια και εκατοµµύρια άνθρωποι µαθαίνουν µέσα σε µία εβδοµάδα περισσότερα από ό,τι σε έναν χρόνο νυσταλέας καθηµερινής ζωής. Τότε, σε αυτές τις βίαιες στροφές της ζωής ενός ολόκληρου λαού, φαίνεται µε ιδιαίτερη διαύγεια τι σκοπούς επιδιώκουν οι διάφορες λαϊκές τάξεις, τι δύναµη κατέχουν και τι µεθόδους χρησιµοποιούν» V. Lenin.]

____________________

ΤΗΣ MARTA HARNECKER

`

`

ε εποχή πανθομολογουμένης κρίσης προσανατολισμών και έντονων αναζητήσεων της Αριστεράς, μετά την συνεχιζόμενη δημοσίευση αποσπασμάτων του Noam Chomsky “Η χειραγώγηση των μαζών”, θεώρησα πως ίσως βοηθήσει στο προβληματισμό το βιβλίο της  Marta Harnecker, * απόγονου µεταναστών που έφτασαν στη Χιλή πριν από 100 χρόνια από τη µακρινή Αυστρία, µιάς από τις σηµαντικότερες ερευνήτριες της Λατινικής Αµερικής, που αναφέρεται στη λατινοαµερικανική Αριστερά και στις σηµερινές της προκλήσεις, αν και πολλά από τα θέµατα που θίγει έχουν καθολικό χαρακτήρα, με τη  διευκρίνηση ότι αυτή η εργασία αναφέρεται στην Αριστερά µαρξιστικής έµπνευσης που ταυτοποιείται µε το εθνικοαπελευθερωτικό κίνηµα, και την επισήμανση ότι ο ίδιος ο ορισµός της Αριστεράς είναι ένα από τα εκκρεµή θέµατα.

Ftanei_pia

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΗΣ MARTA HARNECΚER

ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ

Τελείωσα το γράψιµο αυτού του βιβλίου τον Μάιο του 1999, λίγους µήνες µετά την εκλογή του προέδρου Ούγκο Τσάβες. Βρισκόµασταν στο κατώφλι του 210υ αιώνα. Η Αριστερά δεν είχε ακόµη καταφέρει να ξεπεράσει σε σηµαντικό βαθµό το καταθλιπτικό σύνδροµο στο οποίο είχε περιπέσει µετά την ήττα των σοσιαλιστικών καθεστώτων στην Ανατολική Ευρώπη και την ΕΣΣΔ. Η κοινωνική επανάσταση φαινόταν πολύ µακρινή. Κανείς σχεδόν δεν χρησιµοποιούσε αυτόν τον όρο. Υπήρχε ωστόσο µια προσωπικότητα που είχε αποφασίσει να πορευθεί ειρηνικά σε αυτόν τον δρόµο: ο πρόσφατα εκλεγµένος πρόεδρος της Βενεζουέλας Ούγκο Τσάβες. Τότε, αναλύοντας αυτά που συνέβαιναν σε αυτή τη χώρα, έγραψα: «ο Τσάβες αισθάνεται ότι χτίζει µια νέα ιστορία, φιλοδοξεί να κάνει µια αληθινή επανάσταση πραγµατοποιώντας δοµικές αλλαγές στο πολιτικό, το κοινωνικό, το πολιτιστικό, το οικονοµικό πεδίο, στο ήθος. Όµως φιλοδοξεί να την κάνει ειρηνικά και δηµοκρατικά για να δώσει ειρηνική βιωσιµότητα στη µετάβαση και στην αναγκαία και βαθιά αλλαγή. Και αναρωτιόµουν: Θα µπορέσει ο µπολιβαριανός στρατιωτικός να κινήσει τη διαδικασία συνταγµατικής αναθεώρησης µε τη σοβαρότητα και το βάθος που έχει τεθεί παρά το ότι δεν διαθέτει τον απαραίτητο αριθµό των κατάλληλων στελεχών για τον σκοπό αυτόν; Θα συνεχίσει να διαθέτει τη λαϊκή υποστήριξη, ακόµη και αν δεν µπορέσει να ικανοποιήσει όλες τις προσδοκίες που δηµιούργησε στην προεκλογική του εκστρατεία; Θα µπορέσει να υλοποιήσει έναν τρίτο δρόµο ανάµεσα στον καπιταλισµό και τον σοσιαλισµό, σε µια χώρα που εξαρτάται από το πετρέλαιο (που αποτελεί περισσότερο από το 70% των εξαγωγών της) και του οποίου η κυριότερη αγορά είναι αυτή των ΗΠΑ; Μόνο η ιστορία θα αποφανθεί αν αυτό είναι δυνατόν.

Και τι είπε η ιστορία;

Η Βενεζουέλα έχει σήµερα ένα από τα δηµοκρατικότερα Συντάγµατα στον κόσµο, όπου ο πρωταγωνιστικός ρόλος του λαού είναι ένας από τους θεµελιώδεις άξονές του. Ενα Σύνταγµα που έχει χρησιµεύσει ως οδηγός στον λαό και του έχει προσφέρει τα θεωρητικά και νοµικά εργαλεία για να υπερασπίσει την πολιτική διαδικασία που υλοποιείται στη χώρα.

Ο πρόεδρος Τσάβες διαθέτει ολοένα και µεγαλύτερη λαϊκή στήριξη. Τόσο τον Απρίλιο του 2002  1 -όταν οι φτωχοί στο Καράκας και σε άλλα µέρη της χώρας βγήκαν στους δρόµους για να απαιτήσουν την επιστροφή του στο Μιραφλόρες- όσο και στο δηµοψήφισµα 2 του Αυγούστου του 2004, αλλά και στις προεδρικές εκλογές 3 του Δεκεµβρίου του 2006, ο λαός της Βενεζουέλας αποφάνθηκε καθοριστικά υπέρ της παραµονής του Ούγκο Τσάβες στη διακυβέρνηση της χώρας. Στη Βενεζουέλα δεν λειτούργησε το γνωµικό «Έρωτας µε πείνα δεν κρατάει».

—————————–

1. Τον Απρίλιο του 2002 µε την καθοδήγηση της κυβέρνησης των ΗΠA ξέσπασε πραξικόπηµα, µε επικεφαλής τον πρόεδρο των βιοµηχάνων και τον πρόεδρο της Συνοµοσπονδίας Εργατών (CΤV), που ελεγχόταν από την αντιπολίτευση. Το πραξικόπηµα όµως απέτυχε χάρη στη µαζική κάθοδο του λαού στους δρόµους, τόσο στην πρωτεύουσα Καράκας όπου σηµειώθηκαν συγκρούσεις µε την αστυνοµία όσο και σε άλλες περιοχές της χώρας. Έτσι αναθάρρεψαν τµήµατα του στρατού, απέσπασαν από τα χέρια των πραξικοπηµατιών τον Ούγκο Τσάβες και τον επανέφεραν στο κυβερνητικό κτίριο Μιραφλόρες. Όσοι πραξικοπηµατίες διέφυγαν βρίσκονται σε διακοπές στο Μαϊάµι παρέα µε τους Κουβανούς οµοϊδεάτες τους, Σ.τ.Μ.

2. Το δηµοψήφισµα του Αυγούστου του 2004 υπήρξε η σηµαντικότερη προσπάθεια της αντιπολίτευσης, µετά το πραξικόπηµα, να αποµακρύνει τον Ούγκο Τσάβες. Κάνοντας χρήση ενός άρθρου του νέου Συντάγµατος που προβλέπει την ανάκληση του εκλεγµένου Προέδρου προκάλεσε δηµοψήφισµα για την παραµονή ή όχι του Ούγκο Τσάβες. Ο λαός της Βενεζουέλας µε ποσοστό 59,25% αποφάσισε την παραµονή του παρέχοντάς του στήριξη και στέλνοντας το µήνυµα ότι µόνο µε την λαϊκή στήριξη, τη λαϊκή συµµετοχή και την περαιτέρω ριζοσπαστικοποίηση µπορεί να προχωρήσει η µπολιβαριανή διαδικασία, Σ.τ.Μ.

3. Στις προεδρικές εκλογές του Δεκεµβρίου του 2006 ο Τσάβες συγκέντρωσε το 63% των ψήφων, αποδεικνύοντας ότι συνεχώς αυξάνει η απήχησή του στον λαό της Βενεζουέλας. Είχαν προηγηθεί, τον Δεκέµβριο του 2005, οι εκλογές για την Εθνοσυνέλευση όπου η αντιπολίτευση, µπροστά στη διαφαινόµενη πανωλεθρία της και αφού µάταια προσπάθησε να αµφισβητήσει τη νοµιµότητα της διαδικασίας (η οποία επικυρώθηκε όµως από τους διεθνείς παρατηρητές) αποφάσισε να απόσχει από τις εκλογές. Έχει γίνει πασιφανές πλέον ότι η αντιπολίτευση έχει χάσει κάθε κύρος και αξιοπιστία και ότι γι’ αυτήν και τις ΗΠΑ που τη στηρίζουν έχει χαθεί το παιχνίδι στο θεσµικό πεδίο. Μένει να αποδειχθεί αν ο Τσάβες και ο λαός της Βενεζουέλας θα διδαχθούν από την εµπειρία της Λαϊκής Ενότητας στη Χιλή που καταπνίγηκε στο αίµα ή από την εµπειρία της Κούβας που κοντά πενήντα χρόνια τώρα αντιστέκεται. Το αποτυχηµένο πραξικόπηµα, οι κινήσεις προδοτών στρατιωτών που αποκαλύπτονται, τα σαµποτάζ στους πετρελαιαγωγούς, οι εκρήξεις βοµβών, οι αποσχιστικές κινήσεις που υποδαυλίζουν πράκτορες των ΗΠΑ στις πλούσιες περιοχές της χώρας στα σύνορα µε την Κολοµβία και άλλα δείχνουν ότι ο αντίπαλος θα χρησιµοποιήσει κάθε µέσο, Σ.τ.Μ.

____________________________

Ήταν ακριβώς οι φτωχοί, οι ταπεινωµένοι και καταφρονεµένοι αυτοί που στήριξαν περισσότερο τον πρόεδρό τους γιατί, χάρη στην κυβέρνησή του, αυτοί έπαψαν να είναι οι «αόρατοι», οι παντοτινά λησµονηµένοι και αντίθετα ένιωσαν για πρώτη φορά ότι είναι οι πραγµατικοί πρωταγωνιστές της ιστορίας

Παραµένει ωστόσο καθαρό ότι ο λεγόµενος «τρίτος δρόµος 4» είναι ανέφικτος. Αυτό που µόνο µπορεί να γίνει είναι να προωθηθεί µια βαθιά κοινωνική αλλαγή εγκαταλείποντας τη λογική του κεφαλαίου και υιοθετώντας µια νέα λογική: µια λογική ανθρωπισµού και αλληλεγγύης. Η λογική του κεφαλαίου οδηγεί ανελέητα στον εγωισµό, στοναντιανθρωπισµό. Εξού και η αναγκαιότητα της µετάβασης στην οικοδόµηση του σοσιαλισµού: ενός σοσιαλισµού ιδιότυπου (sui generis), όπως είναι η ίδια η επαναστατική µπολιβαριανή διαδικασία. Οι Βενεζουελανοί έχουν τη µεγάλη πρόκληση να πρέπει να επινοήσουν τον σοσιαλισµό του 21ου αιώνα, εκείνη την κοινωνία που θα επιτρέπει το µοίρασµα του πλούτου και την επίτευξη της πλήρους ανάπτυξης των δυνατοτήτων όλων των ανθρώπων, ξεκινώντας από τις ιδιαίτερες παραδόσεις τους και τις ιδιοµορφίες αυτής της χώρας. «Ούτε αποµίµηση ούτε αντιγραφή-όπωw έλεγε ο Μαριάτενγκι-, παρά ηρωϊκή δηµιουργία».

Ωστόσο, δεν αντιµετωπίζουν πλέον αυτή την πρόκληση συντροφευµένοι µόνο από τον ηρωϊκό κουβανέζικο λαό -που έχει κατορθώσει να αντιστέκεται κοντά µισόν αιώνα ιµπεριαλιστικής περικύκλωσης. Από το 1999 µέχρι τώρα καινούριες προοδευτικές κυβερνήσεις έχουν αναδυθεί στην υποήπειρό µας.

Ο Λουίς Ινάσιο ντα Σίλβα, πιο γνωστός ως Λούλα στη Βραζιλία, ο Νέστορ  Κίρτσνερ στην Αργεντινή, ο Ταµπαρέ Βάσκες στην Ουρουγουάη, ο Έβο Μοράλες στη Βολιβία, η Μιτσέλε Μπατσελέτ στη Χιλή, ο Ραφαέλ Κορέα στο Εκουαδόρ και ο Ντανιέλ Ορτέγα στη Νικαράγουα. Ο συσχετισµός των δυνάµεων είναι αναµφίβολα πολύ ευνοϊκότερος σήµερα παρά πριν από επτά χρόνια.

_______________________________________

4. Η Marta Hamecker εδώ αναφέρεται στον όρο «τρίτος δρόµος» (µεταξύ καπιταλισµού και σοσιαλισµού) που χρησιµοποίησε στο κείµενο της πρώτης έκδοσης του 1999. Οι απόψεις της για τον χαρακτήρα της µπολιβαριανής διαδικασίας εκτίθενται στο Παράρτηµα, Σ.τ.Μ.

___________________

Όµως, όπως λέει ο Πρόεδρος του Εκουαδόρ 5 , δεν ζούµε απλώς «µια εποχή αλλαγής», αλλά «µια αλλαγή εποχής», ισχυρισµός που εµπεριέχει µια ιστορική προοπτική που διαπερνά τη σηµερινή συγκυρία. Και σε αυτό το καινούριο σκηνικό, η αναγκαιότητα ενός πολιτικού εργαλείου που να βρίσκεται στο ύψος των νέων προκλήσεων γίνεται πιο απαραίτητη από ποτέ.

Υπάρχουν εκείνοι που εκλαµβάνουν το βιβλίο µου ως «εγχειρίδιο πολιτικής πράξης για τους αγωνιστές της Αριστεράς στον κόσµο». Δεν ξέρω αν η λέξη «εγχειρίδιο» είναι η κατάλληλη, θα προτιµούσα να το θεωρούσαν ως ένα σύνολο ιδεών χρήσιµων για τον αγώνα και την οικοδόµηση, ξεκινώντας από κάθε εθνική πραγµατικότητα, αυτού του νέου πολιτικού εργαλείου που τόσο χρειαζόµαστε.

Χαιρόµαστε απέραντα που το βιβλίο αυτό θα δηµοσιευθεί στην Ελλάδα. Ελπίζουµε να είναι ένα εργαλείο χρήσιµο για αυτή την «ηρωϊκή δηµιουργία» για την οποία µιλούσαµε και να συµβάλει στην ενδυνάµωση µιας νέας πολιτικής κουλτούρας στους κόλπους της ελληνικής Αριστεράς.

MARTA ΗARNECΚER

6.4.2007

__________________________________

5. Ο Ραφαέλ Κορέα εκλέχθηκε τον Νοέµβριο του 2006 µε ποσοστό 57%, µε την υποστήριξη των ισχυρών κινηµάτων της πόλης και της υπαίθρου αλλά κυρίως του πανίσχυρου ιθαγενικού κινήµατος που αναδύθηκε ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1980. Ο Κορέα αντιτίθεται στη συµφωνία ελεύθερου εµπορίου µε τις ΗΠΑ, στην παροχή βάσεων στις ΗΠΑ, αρνείται να χαρακτηρίσει τροµοκράτες τις FARC στη γειτονική Κολοµβία, διέκοψε τις σχέσεις του Εκουαδόρ µε το ΔΝΤ, προωθεί ένα φιλολαϊκό πρόγραµµα και ένα νέο Σύνταγµα και θεωρεί ότι εντάσσεται στο ρεύµα του σοσιαλισµού του 21 ου αιώνα ο οποίος, όπως δηλώνει, αγωνίζεται για κοινωνική δικαιοσύνη, εθνική κυριαρχία, ενδογενή ανάπτυξη και περιφερειακή ολοκλήρωση, Σ.Τ.Μ.

_____________________________

`

Ραφαελ Κορεα,Ούγγο Τσαβες-Μαρξιστές Πρόεδροι Ισημερινού,Βενεζουέλας

`

`1. ΕΝΑΣ ΧΑΟΤΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΚΑΙ ΜΙΑ ΑΡΙΣΤΕΡΑ

ΑΝΕΤΟΙΜΗ ΝΑ ΤΟΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΕΙ

`

982. Πορευόμαστε, τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα, σε µια υπερσυντηρητική φάση. Ζούµε µια περίοδο αντίστοιχης αµπώτιδας της ανθρωπότητας. Για τον ιστορικό και πολιτειολόγο Irnmanuel Wallersteίn, η κρίση του ιστορικού συστήµατος είναι τόσο βαθιά που θα περάσουν πολλά χρόνια -τουλάχιστον δύο δεκαετίες- πριν γίνει δυνατόν να επεξεργαστούµε «µια ξεκάθαρη αντισυστηµική στρατηγική».

983. Δεν είναι µόνο ότι απέτυχε ο σοβιετικός σοσιαλισµός, αλλά και ο καπιταλισµός έδειξε µια αιφνιδιαστική ικανότητα να προσαρµόζεται στις νέες περιστάσεις και να χρησιµοποιεί προς όφελός του τις προόδους της νέας επιστηµονικοτεχνικής επανάστασης, την ώρα που οι σοσιαλιστικές χώρες, αφού είχαν κατακτήσει µια αξιοσηµείωτη οικονοµική ανάπτυξη, βυθίστηκαν στη στασιµότητα για να καταλήξουν στην καταστροφή που γνωρίζουµε. Σε αυτά προστίθενται οι δυσκολίες που άρχισαν να αντιµετωπίζουν οι ευρωπαϊκές σοσιαλδηµοκρατικές κυβερνήσεις και τα καθεστώτα των «κρατών προνοίας» τους: στασιµότητα της οικονοµικής µεγέθυνσης, πληθωρισµός και παραγωγική αναποτελεσµατικότητα.

984. Μαζί µε αυτά, η Λατινική Αµερική µετά την επώδυνη αναδιάρθρωση της δεκαετίας του 1980 -που οδήγησε στον χαρακτηρισµό αυτής της δεκαετίας ως «χαµένης δεκαετίας»- έχει αρχίσει να ενσωµατώνεται στη νέα παγκόσµια οικονοµία. Το τίµηµα όµως αυτής της ενσωµάτωσης υπήρξε, όπως είδαµε προηγουµένως, πολύ υψηλό: ένα αξιοσηµείωτο ποσοστό του πληθυσµού της «έχει αποκλειστεί από αυτούς τους δυναµικούς τοµείς, ως παραγωγοί και ως καταναλωτές. Σε ορισµένες περιπτώσεις λαοί, χώρες και περιοχές έχουν επανασυνδεθεί µέσα από την τοπική ανεπίσηµη οικονοµία και την παράνοµη οικονοµία που είναι προσανατολισµένη προς το εξωτερικό [ ... ]».

985. Πρέπει να αναγνωρίσουµε ότι ζούµε ανήσυχους καιρούς, γεµάτους σύγχυση και αβεβαιότητα. Η επιδείνωση του επιπέδου ζωής για την πλειονότητα του παγκόσµιου πληθυσµού, συµπεριλαµβανοµένων και ολοένα ευρύτερων τµηµάτων των µεσαίων στρωµάτων ή αυτό που κάποιοι ονοµάζουν παγκοσµιοποίηση της φτώχειας, είναι ανησυχητική. Η απειλή της ανεργίας είναι ένα τροµακτικό παρόν τόσο στις φτωχές όσο και τις ανεπτυγµένες χώρες. Ο κοινωνικός και οργανωτικός κατακερµατισµός «έχει φτάσει στο ανώτατό του επίπεδο», ενώ «τα οράµατα για την οικοδόµηση µιας νέας κοινωνίας έχουν ελαχιστοποιηθεί στην πιο άτολµή τους έκφραση». Η επιδείνωση της κατάστασης του περιβάλλοντος απειλεί την επιβίωση των µελλοντικών γενεών. Η «καλπάζουσα διαφθορά» δηµιουργεί ευρείες αποθαρρυντικές συνέπειες». Συνεχίζει και θα συνεχίσει να είναι παρών ο κίνδυνος του πολέµου, ακόµη και του πυρηνικού -παρά τις προόδους στην πορεία για την ειρήνη, την αποκλιµάκωση της έντασης και τον αφοπλισµόόσο δεν θα ξεριζώνονται µια για πάντα οι αιτίες που φυτρώνουν στο καπιταλιστικό έδαφος της διεθνούς και κοινωνικοοικονοµική; κυρίαρχη; τάξης. Η πολιτική δράση είναι ορφανή από µοντέλα που να εξηγούν και να προσανατολίζουν γιατί τα περισσότερα από τα παλιά µοντέλα ανατράπηκαν και «τα νέα δεν απέδειξαν την αποτελεσµατικότητά τους σε όρους µεγέθυνσης µε δικαιοσύνη». Οι προσπάθειες να αναστραφεί η οπισθοχώρηση συνήθως καταλήγουν στην απογοήτευση και την αδυναµία και για πολλούς «το σκοτεινό τούνελ δεν φαίνεται να τελειώνει ποτέ».

986. Μια εναλλακτική επιλογή -σοσιαλιστική ή όπως και αν λέγεται γίνεται πιο επιτακτική από ποτέ, αν δεν είµαστε διατεθειµένοι να αποδεχτούµε αυτή την ολοκληρωτική κουλτούρα κατασπατάλησης υλικών και ανθρώπων που -όπως λέει ο Κουβανός κοινωνιολόγο; Χουάν Αντόνιο Μπλάνκο-«όχι µόνο γεννά µη ανακυκλώσιµα από την οικολογία σκουπίδια, αλλά και ανθρώπινα απορρίµµατα που είναι δύσκολο να ανακυκλωθούν κοινωνικά», σπρώχνοντας κοινωνικές οµάδες και χώρες ολόκληρες στη συλλογική εγκατάλειψη’.

987. Είναι τεράστιες οι προκλήσεις που µας τίθενται και δεν βρισκόµαστε στις καλύτερες συνθήκες για να τις αντιµετωπίσουµε. Πρέπει να θυµόµαστε ότι η Αριστερά του Νότου έχει ήδη πληγεί από µακρά περίοδο στρατιωτικών δικτατοριών και ότι η Αριστερά της Κεντρικής Αµερικής -που υπήρξε η πρωτοπορία του αγώνα µετά τη νίκη της σαντινιστικής επανάστασης δέχτηκε ένα ισχυρό χτύπηµα από την εκλογική ήττα του ESLN των Σαντινίστας και τη βάναυση αλλαγή του παγκόσµιου συσχετισµού δυνάµεων, ως αποτέλεσµα της εξαφάνισης του σοσιαλισµού της Ανατολικής Ευρώπης και της διάλυσης της Σοβιετικής Ένωσης.

988. Ως αποτέλεσµα όλων αυτών που σηµειώσαµε προηγουµένως, η λατινοαµερικανική Αριστερά βρέθηκε σαστισµένη και χωρίς ένα εναλλακτικό σχέδιο. Βιώνει µια βαθιά κρίση που περιλαµβάνει τρία πεδία: το θεωρητικό, το προγραµµατικό και το οργανικό.

`

`

`

2. ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΡΙΣΗ

1. ΤΡΙΠΛΗ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ

989. Η θεωρητική κρίση της λατινοαµερικανική ς Αριστεράς έχει, κατά τη γνώµη µου, τριπλή προέλευση. Κατά πρώτο λόγο, την ιστορική της αδυναµία να επεξεργαστεί µια δική της σκέψη που να ξεκινά από την ανάλυση της πραγµατικότητας της υποηπείρου και της κάθε χώρας, από τις αγωνιστικές της παραδόσεις και τις δυνατότητές της για αλλαγή. Εκτός από ελάχιστες προσπάθειες σε αυτή την κατεύθυνση 1, η τάση υπήρξε µάλλον προς την εφαρµογή αναλυτικών σχηµάτων που ανταποκρίνονταν σε άλλες συνθήκες. Η πραγµατικότητα αναλυόταν µε βάση ευρωπαϊκέ; παραµέτρους: για παράδειγµα, θεωρούσαν ότι η Λατινική Αµερική ήταν φεουδαρχικός σχηµατισµός, ενώ ήταν εξαρτηµένος καπιταλισµό; ή εφαρµοζόταν το σχήµα της ευρωπαϊκής ταξική ς ανάλυσης σε χώρες όπου η πλειονότητα του πληθυσµού ήταν ινδιάνοι, πράγµα που οδηγούσε στο να αγνοείται η σηµασία του εθνοτικοπολιτισµικού παράγοντα 2.

990. Κατά δεύτερο λόγο, δεν υπήρξε η ικανότητα να πραγµατοποιηθεί µια αυσrηρή µελέτη των σοσιαλιστικών εµπειριών τόσο των επιτυχιών τους όσο και των αποτυχιών τους και αυτό σχετίζεται εν µέρει µε την ελάχιστη ή µηδενική επιστηµονική παρουσίαση που έχει κάνει για αυτές. Ούτε ακόµη έχει πραγµατοποιήσει µια σοβαρή ανάλυση για τα αίτια της ήττας τους.

991. Όµως χωρίς αµφιβολία η σηµαντικότερη εξήγηση αυτής της θεωρητικής κρίσης είναι η ανυπαρξία µιας κριτικής µελέτης του καπιταλισµού στα τέλη του 200ύ αιώνα -του  καπιταλισµού της ηλεκτρονικο-πληροφορικής επανάστασης, της παγκοσµιοποίησης και  των χρηµατοοικονοµικών πολέµων. Δεν µιλώ για µερικές µελέτες πάνω σε συγκεκριµένες  πλευρές της σηµερινής καπιταλιστικής κοινωνίας -που αναµφίβολα υπάρχουν 3 , αναφέροµαι σε µια µελέτη µε τον ολοκληρωµένο και αυστηρό τρόπο που ο Μαρξ µελέτησε τον  καπιταλισµό της βιοµηχανικής επανάστασης.

___________________________________

1. Ανάµεσα σε αυτές πρέπει να ξεχωρίσουµε ιδιαίτερα αυτές του Μαριάτενγκι στη δεκαετία του  1920, τις ηµιτελείς προσπάθειες του Τσε Γκεβάρα και της Θεωρίας της Εξάρτησης στη δεκαετία του  1960, καθώς και τη συµβολή, µεταξύ άλλων, των Βραζιλιάνων ερευνητών Καϊο Πράντο Τζούνιορ  και Φλορέσταν Φερνάντες.

2. Βλέπε για το θέµα αυτό το βιβλίο του J086 Ατίοό, Μαπ Υ America Latina, Μπουένος Άιρες,  Catilogos Editora, 1988 όπου ο συγγραφέας προσπαθεί να εξηγήσει κατά κάποιον τρόπο γιατί προκύπτει αυτή η διαφορά µεταξύ της µαρξιστική ς θεωρίας και της εφαρµογής της στη Λατινική Αµερική.

3. Ανάµεσα στις µελέτες αυτές οφείλουµε να ξεχωρίσουµε το βιβλίο του Μανουέλ Κάστελς που έχουµε πολύ χρησιµοποιήσει στο Δεύτερο Μέρος αυτής της εργασίας: La era de lα ίn!σrmacίόn: la sociedad red, ιδιαίτερα σε ό,τι αναφέρεται στις αλλαγές που έχουν συµβεί στη διαδικασία της παραγωγής και την επίπτωσή τους στους εργαζόµενους.

__________________

992. Σε τι τροποποιείται, για παράδειγµα, η έννοια της υπεραξίας -έννοιας κεντρικής στην  κριτική ανάλυση του καπιταλισµού στον Μαρξ µε την εισαγωγή της ψηφιακής µηχανής  και της ροµποτικής, από τη µία πλευρά, και µε τη σηµερινή διαδικασία της παγκοσµιοποίησης, από την άλλη; Πώς πλήττει τις τεχνικές και κοινωνικές σχέσεις των νέων τεχνολογιών  στη διαδικασία της εργασίας; Τι τροποποιήσεις έχουν υποστεί τόσο η εργατική τάξη όσο  και η αστική τάξη σε µια εποχή όπου η γνώση αντιπροσωπεύει πλέον ένα θεµελιώδες στοιχείο των παραγωγικών δυνάµεων; Πώς σκεφτόµαστε από µαρξιστική σκοπιά το οικολογικό πρόβληµα και το πρόβληµα του ανθρώπινου είδους; Προς τα πού πηγαίνει η σύγχρονη παγκοσµιοποίηση και οι συνέπειές της; Ποια είναι τα στοιχεία που µπορούν να οικοδοµήσουν µια δυνητική αντικειµενική βάση για τη µεταβολή αυτού του τρόπου παραγωγής;

993. Μια ανάλυση αυτού του τύπου είναι θεµελιώδους σηµασίας, γιατί µια εναλλακτική  κοινωνία δεν µπορεί παρά να αναδυθεί από τις δυνατότητες που ανακύπτουν στη σηµερινή  κοινωνία όπου ζούµε. Και δεν βλέπω πώς θα γίνει αυτή η ανάλυση, αν δεν γίνει µε το ίδιο  επιστηµονικό εργαλείο που µας κληροδότησε ο Μαρξ.

994. Η κρίση του σοβιετικού σοσιαλισµού δεν σηµαίνει -όπως πολλοί ιδεολόγοι του αστισµού προσπάθησαν να διακηρύξουνότι πρέπει αναγκαστικά να αµφισβητήσουµε την επιστηµονική συµβολή του Μαρξ. Δυστυχώς, κάποια τµήµατα της Αριστεράς διαπεράστηκαν  υπέρµετρα από την αντιµαρξιστική προπαγάνδα του νεοφιλελευθερισµού που αποδίδει  εσφαλµένα ευθύνες στη µαρξιστική θεωρία για ό,τι έχει συµβεί στις σοβιετικές σοσιαλιστικές χώρες. Κανένας, ωστόσο, δεν θα έριχνε την ευθύνη στη µαγειρική συνταγή όταν καίγεται η κρεµ-καραµελέ επειδή είναι πολύ ανεβασµένη η θερµοκρασία του φούρνου.

2. ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ, ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΝΤΕΤΕΡΜΙΝΙΣΜΟΣ

995. Συµφωνώ πλήρως µε τον Λουϊ Αλτουσέρ 4 ότι η µεγάλη συµβολή του Μαρξ υπήρξε η  θεµελίωση της επιστήµης της ιστορίας, «ένα από τα µεγαλύτερα γεγονότα στην ιστορία της  ανθρώπινης σκέψης 5», Ο Γάλλος φιλόσοφος θεωρεί ότι ο συγγραφέας του έργου Το Κεφάλαιο ανακάλυψε µια νέα επιστηµονική ήπειρο, αυτήν της Ιστορίας, µε τον ίδιο τρόπο που στο παρελθόν ο Θαλής είχε θεµελιώσει την επιστήµη των Μαθηµατικών και ο Γαλιλαίος της Φυσική .

996. «ο Μαρξ θεµελίωσε µια νέα επιστήµη, την επιστήµη της ιστορίας των πραγµατικών, συγκεκριµένων κοινωνικών σχηµατισµών (ή “κοινωνιών”). Δεν έχουµε αντιληφθεί ακόµη την έκταση αυτού του καταπληκτικού γεγονότος. Πριν από, όπως και µετά τον Μαρξ οι άνθρωποι ζούσαν, οι ανθρώπινες µάζες έκαναν την ιστορία τους. Υπήρχαν ιστορικοί για να γράφουν το χρονικό της και φιλόσοφοι για να κάνουν τη φιλοσοφία της. Η ιστορία ήταν ένα ακαλλιέργητο πεδίο που ήταν κατειληµµένο από θρησκευτικές (Bossuet), νοµικές και ηθικές (Rousseau, Fourier, Proudhon κ.ά.) ή φιλοσοφικές (Hegel) ιδεολογίες.

_____________________

4. Ο Λουϊ Αλτουσέρ ήταν εκείνος που µε έκανε να ανακαλύψω τον τεράστιο πλούτο της συµβολής του Μαρξ, και σε αυτόν οφείλω µεγάλο µέρος της µεθοδολογική ς µου διαµόρφωσης. Συνιστώ θερµά το κριτικό ξαναδιάβασµά του, σκέφτοµαι ότι πολλοί από τους στοχασµούς του είναι ιδιαίτερα επίκαιροι για να ξαναξεκινήσουµε τη µελέτη του Μαρξ και να αναπτύξουµε τα νέα ζητήµατα που θέτει ο σηµερινός κόσµοξ.

5. L. Althusser, «Παρουσίαση», στην πρώτη έκδοση του βιβλίου µου: Los conceptos elementales del materialismo hίstόrίcο, Μεξικό, Siglo ΧΧΙ, 1969, σ. 1.

___________

997. » Ο Μαρξ άνοιξε αυτό το πεδίο στην επιστηµονική γνώση, έδωσε στους ανθρώπους τις θεµελιώδεις αρχές µιας επιστηµονικής θεωρίας, έκανε τους ανθρώπους να καταλάβουν και να γνωρίσουν τους νόµους αυτής της νέας και απέραντης ηπείρου: της Ιστορίας. Αυτές οι θεµελιώδεις αρχές της επιστήµης της ιστορίας ονοµάστηκαν κατά παράδοση ιστορικός υλισµός »,

998. Οπλισµένος µε αυτές τις γενικές αρχές ο Μαρξ άρχισε να πραγµατοποιεί µια αυστηρή µελέτη του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, όµως άρχισε µόνο να µελετά σε βάθος την οικονοµική λειτουργία του. Το σχέδιό του ήταν πολύ περισσότερο φιλόδοξο. Περιελάµβανε τη µελέτη όλων των πλευρών της καπιταλιστικής κοινωνίας: κράτος τάξεις, πληθυσµός, µετανάστευση, διεθνείς σχέσεις εργασίας, παγκόσµια αγορά και κρίση, ανάµεσα σε άλλα 6. Ωστόσο, ο θάνατος ανέτρεψε το έργο του. Μάρτυρα για αυτό το έργο αποτελεί το ατελείωτο κεφάλαιο των δύο µόνο σελίδων γύρω από τις κοινωνικές τάξεις στο Τρίτο Βιβλίο του έργου του Το Κεφάλαιο ⁷.

999. Όµως αυτό που δεν καταλαβαίνουν πολλοί συγγραφείς είναι ότι το κορυφαίο έργο του Μαρξ, Το Κεφάλαιο, δεν έχει ένα εµπειρικό ιστορικό αντικείµενο: ο Μαρξ δεν προσπάθησε να κάνει την ιστορία της Αγγλίας από τη γένεση του καπιταλισµού µέχρι εκείνη τη στιγµή. Μελέτησε αυτή τη χώρα γιατί εκεί µπορούσε να βρει τον πιο ανεπτυγµένο καπιταλισµό της εποχής του και αυτό του χρησίµευε για να επεξεργαστεί τη θεωρία του, του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, που είναι κάτι πολύ διαφορετικό από τη συγκεκριµένη ιστορία του καπιταλισµού στην Αγγλία 8.

______________________

6.Τα πρώτα περιγράµµατα ενός σχεδίου έκθεση; των ιδεών του τα επεξεργάστηκε ο Μαρξ το 1857 και εµφανίζονται µε τον τίτλο «Εισαγωγή» στο: Κ. Marx, Elementos fundamentales para Ια crίtίcα de Ια econοmίαΡοΙίtίcα (borrador) 1857-1858, Μεξικό, Siglo ΧΧΙ, 1971, σσ. 29-31. Αυτό το κείµενο µπορεί να βρεθεί επίσης στο: Κ. Marx, Ιntrοduccίόn general α Ια crίtίca de Ια ecοnοmία ροΙίtίcα, Μεξικό, Cuademos de Pasado Υ Presente, αρ. 1, σ. 58.

7. Κ. Marx, ΕΙ Capital, τόµος ΙΠ, κεφάλαιο 8, Ισπανία, Siglo ΧΧΙ, 1984, σσ. 1123-1124.

8. Κ. Marx, ΕΙ Capital, Πρόλογος στην Πρώτη Έκδοση, τόµος 1, Μεξικό, Siglo ΧΧΙ, 1975, σ. 661.

____________________

ο Μέρος

`

`

1000. Συνεπώς, µπορούµε να κρίνουµε τον επιστηµονικό χαρακτήρα του έργου του Μαρξ  µόνο αν έχουµε υπόψη τα αντικείµενα που αυτός έθεσε για µελέτη και πόσο µπόρεσε να  πραγµατοποιήσει αυτούς τους στόχους. Ο Μαρξ δεν προσπάθησε να κάνει µια ολοκληρωµένη µελέτη των άλλων τρόπων παραγωγή; πρωτόγονη κοινότητα, δουλοκτησία, φεουδαρχισµός, ασιατικός τρόπος παραγωγής. Οι αναφορές και οι στοχασµοί που βρίσκουµε  γύρω από αυτούς τους τρόπους παραγωγή; σχετίζονται µε την προσπάθειά του να γίνει  κατανοητό πώς γεννιούνται ιστορικά τα δύο θεµελιακά στοιχεία ή όροι του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής: ο ελεύθερος εργαζόµενος και το κεφάλαιο. Ούτε ακόµη προσπάθησε ο Μαρξ να κάνει µια γενική θεωρία της µετάβασης από τον φεουδαρχισµό στον καπιταλισµό, ούτε από τον καπιταλισµό στον κοµµουνισµό.

1001. Δεν µπορώ να επεκταθώ εδώ πάνω σε αυτό το θέµα που θα αφορούσε άλλο βιβλίο. Θέλω µόνο να επισηµάνω στον αναγνώστη πως θεωρώ ότι το µεγαλύτερο µέρος των κριτικών µελετών της σκέψης του Μαρξ -ακόµη και αυτών µε τις καλύτερες προθέσεις πάσχουν από σοβαρές µεθοδολογικές ελλείψεις.

1002. Είναι σηµαντικό να διευκρινήσουµε επίσης ότι ο Μαρξ και ο Ένγκελς πάντοτε πίστευαν ότι η συµβολή τους συνιστούσε µια θεωρία χωρίς ακρίβεια, «µε την έννοια του ότι µπορούσαν να χαραχτούν γενικά χαρακτηριστικά, και αναπτύξεις, όµως δεν είναι δυνατή µια λεπτοµερής και ακριβής γνώση όλων των επιρροών και όρων».

1003. Πρόκειται λοιπόν για µια έννοια της επιστήµης που κάποιοι αµφισβητούν λόγω του σχετικισµού της, την οποία όµως έρχονται να επιβεβαιώσουν πιο πρόσφατες επιστηµονικέ; ανακαλύψεις στη µελέτη των διαδικασιών της φύσης. Αυτές έχουν επαληθεύσει ότι εκεί όπου συνήθως θεωρείται ότι υπάρχει καθαρή έλλειψη τάξης υπάρχει καθορισµένη τάξη ή εσωτερικοί νόµοι όπως, για παράδειγµα, στα µετεωρολογικά φαινόµενα.

1004. Αυτή η ανακάλυψη έγινε δυνατή χάρη στην επανάσταση στην τεχνολογία των υπολογιστών -που επιτρέπει τη µαθηµατική µελέτη των χαοτικών συστηµάτων και έχει τόσο ευρείες εφαρµογές, που έχει δηµιουργήσει µια ολόκληρη νέα επιστήµη: τη θεωρία του χάους.

1005. Όµως, καθώς «η κατηγορία του καθορισµού είναι αποφασιστική σε κάθε επιστηµονική εξήγηση», η επανάκτηση της επιστηµονικής συµβολής του Μαρξ είναι και επανάκτηση του ιστορικού ντετερµινισµού που δεν σχετίζεται σε τίποτε µε τη «µοιρολατρία» (φαταλισµό)¹¹.

_______________________________________

11. Αυτό που πρέπει να απορρίπτεται στις επιστήµες, σύµφωνα µε τον Σάντσες Βάσκες, είναι ο «µη ντετερµινισµός» (εννοούµενος ως ρήξη µε την καθολική ντετερµινιστική αρχή) και ο «φαταλισµός» (εννοούµενος ως απόλυτη αναγκαία σύνδεση). Από την πλευρά του, ο Hinkelammert έχει ένα άρθρο αφιερωµένο σε αυτό το θέµα: «Determinismo y autoconstitution del sujeto: las leyes que se imponen a espalda de los actores Υ el orden por el desorden», στο ΕΙ mapa del emperador, Σαν Χοσέ, Κόστα Ρίκα, DEI, 1996, σσ. 235-276. Στο άρθρο αυτό υποστηρίζει ότι ο Μαρξ δεν είναι ντετερµινιστής -µε την κλασική έννοια που χρησιµοποιείται αυτή η λέξη-, και συγκρίνει τις αναλύσεις του Μαρξ µε τη «θεωρία του χάους». Με τον ίδιο τρόπο «οι διαταραχές δεν µπορούν να εξηγηθούν µε ντετερµινιστικό τρόπο. Όµως µπορούν να περιγραφούν όρια διακύµανσης των διαταραχών. Πάνω στο γεγονός αυτό στηρίζεται η µαρξική θεωρία των τιµών. Αυτή δεν προσπαθεί να εξηγήσει ειδικές τιµές, όπως το υποστηρίζει η νεοκλασική θεωρία. Αντί γι’ αυτό περιγράφει την αγορά ως διαταραχή, για την οποία µπορούν να οριστούν πλαίσια διακύµανση». Προηγουµένως είχε γράψει: «ο Μαρξ περιγράφει τον µηχανισµό µέσω του οποίου παράγεται η οικονοµικό-κοινωνική τάξη της αστικής κοινωνίας, µέσω της έννοιας των “νόµων”. Αυτός µιλά για νόµους που επιβάλλονται “πίσω από την πλάτη” των πρωταγωνιστών (παραγωγών), [αυτοί οι νόµοι είναι] η έκφραση των µη σκοπούµενων συνεπειών της σκόπιµης δράσης που επιστρέφουν πάνω στον ίδιο πρωταγωνιστή και ασκούν πάνω του πιεστική επίδραση». Πιο κάτω προσθέτει: «Στο περιβάλλον αυτής της ανάλυσης των µη σκοπούµενων συνεπειών µπορεί να εννοηθεί αυτό που µεταγενέστερα ο Μαρξ ονόµασε “ιστορικό ντετερµινισµό”. Δεν πρόκειται µε κανέναν τρόπο για ιστορικούς νόµους µε τον τρόπο που είναι διατυπωµένες οι κλασικές φυσικές επιστήµες.

Πρόκειται για νόµους που επιβάλλονται πίσω από την πλάτη των παραγωγών τους και που κινούν την ιστορία. Είναι καταναγκαστικές ιστορικές τάσεις. [ ... ] Ως προς τον καπιταλισµό αυτός είναι µία τάξη που έχει παραχθεί από µία αταξία, είναι µία εντροπική τάξη: ως τέτοια αυτή η τάξη πρέπει να αλλάξει γιατί απειλεί την ίδια την ανθρώπινη ύπαρξη. Αν η ανθρωπότητα θέλει να διασφαλίσει την ύπαρξή της πρέπει να αλλάξει αυτή την τάξη. Γι’ αυτό ο Μαρξ εννοεί αυτόν τον “νόµο” ως κάλεσµα στην ανθρώπινη δράση. Ωστόσο, µε την έννοια µε την οποία γίνεται αντιληπτός ο “ντετερµινισµός”, αυτή η θεωρητικοποίηση των καταναγκαστικών δυνάµεων στην ίδια την ιστορία δεν συνεπάγεται µε καµία µορφή έναν ντετερµινισµό».

_______________________________________

1006. Δεν πρόκειται για τον µηχανισrικό ντετερµινισµό της κλασικής µηχανικής που εκφράζεται στους νόµους κίνησης του Νεύτωνα που σχετίζονται µε απλά αίτια και αποτελέσµατα. Ούτε για τον εξελικτικό ντετερµινισµό του Δαρβίνου-διαδικασία εξέλιξης των ειδών µε βαθµιαίο τρόπο, µε τακτικά βήµατα και σταθερή ταχύτητα. Βρίσκεται πιο κοντά στη θεωρία της εξέλιξης της λεγόµενης «σηµειακής ισορροπίας»-διαδικασία εξέλιξης των ειδών όχι βαθµιαία αλλά µε ρήξεις, επιστροφές και παύσεις ¹² και στους νόµους που εκδηλώνονται µε µη γραµµικές σχέσεις, νόµοι που συχνά είναι µόνο διαδοχικές προσεγγίσεις που τελειοποιούνται σταθερά µέσα από νέες ανακαλύψεις.

1007. Σύµφωνα µε τον Ilya Prigogine που πήρε το βραβείο Νόµπελ Χηµείας του 1977, οι Μαρξ και Ένγκελς είχαν ήδη προσεγγίσει αυτές τις νέες επιστηµονικές ιδέες¹³ εδώ και εκατό χρόνια. Από τη πλευρά του ο James Gleik, ένας µελετητής της θεωρίας του χάους, αναγνωρίζει ότι οι Σοβιετικοί επιστήµονες ήταν πολύ πιο προχωρηµένοι από τους συναδέλφους τους στις ΗΠΑ και την Ευρώπη και ότι ήδη διέθεταν «µια σηµαντική έρευνα πάνω στο χάος» που ξεπερνούσε τη δεκαετία του 1950.

1008. Ο Hinkelammert, από την πλευρά του, υποστηρίζει ότι «η µαρξική θεωρία της τάξης [ ... ] πιθανώς είναι υπερβολικά κριτική για να γίνει αποδεκτή από τις οικονοµικές και κοινωνικές επιστήµες [ ... ] και κατά συνέπεια στρέφεται στη Φυσική, που είναι προφανώς το λιγότερο επιδεκτικό πεδίο στις κυρίαρχες ιδεολογικές θέσεις [ ... ]».

1009. Έπειτα από όσα εκτέθηκαν πιστεύω ότι µπορεί να εννοηθεί γιατί αποδίδω τόση σπουδαιότητα στην προσπάθεια που πραγµατοποιεί ο Λουϊ Αλτουσέρ µε µια πορεία πολλών έργων του να αναδείξει τον ειδικό χαρακτήρα του ιστορικού ντετερµινισµού που ανακάλυψε ο Μαρξ, που ανταποκρίνεται όχι σε µια γραµµική αιτιότητα, αλλά δοµική .

1010. Δεν αρνούµαι ότι στα έργα των ιδρυτών του µαρξισµού µπορούµε να βρούµε ισχυρισµούς που µπορούν να οδηγήσουν σε µηχανιστικές ή εξελικτικές ερµηνείες, όµως αυτό έχει εξήγηση: τόσο ο Μαρξ όσο και ο Ένγκελς ήταν συγκεκριµένοι άνθρωποι που ζούσαν σε έναν συγκεκριµένο κόσµο ο οποίος χαρακτηριζόταν από µία συγκεκριµένη ανάπτυξη των επιστηµών, και είναι σε αυτό το ιδεολογικό πεδίο¹⁴ όπου εισάγονται οι έρευνες και οι ανακαλύψει; τους. Πολλές φορές έπρεπε να χρησιµοποιούν λέξεις δανεισµένες από αυτές τις επιστήµες -λέξεις που δεν ήταν οι καταλληλότερες για να περιγράψουν τα ευρύτατα τους.

Ο Μαρξ είναι επίκαιρος όσο και ο Σαίξπιρ ή ο Θερβάντες για τους εραστές της λογοτεχνίας. Και υπάρχουν πολλοί λόγοι γι’ αυτό. Ιδού μερικοί: Ο Μαρξ έχει πει πως ο καπιταλισμός δημιούργησε για πρώτη φορά στην Ιστορία τις υλικές βάσεις της χειραφέτησης της ανθρωπότητας, αλλά η εσωτερική λογική του συστήματος απειλεί να μετατρέψει τις παραγωγικές δυνάμεις σε δυνάμεις καταστροφής. Εδώ βρισκόμαστε ακόμη. Ο καπιταλισμός έχει σε πολλά θέματα αλλάξει, αλλά αυτή η απειλή είναι ακόμη πιο προφανής σήμερα.

Ο Μαρξ είχε πει πως η κυριότερη αιτία της απειλής που μετατρέπει τις παραγωγικές δυνάμεις σε δυνάμεις καταστροφής και εξαντλεί έτσι «τις πηγές από όπου αναβλύζει κάθε πλούτος» είναι η λογική του ιδιωτικού κέρδους, η τάση τού να ανάγονται τα πάντα σε χρήμα, το γεγονός να ζεις στα «παγωμένα νερά του εγωιστικού υπολογισμού». Εκατομμύρια άντρες και γυναίκες στην Αφρική, την Ασία και κυρίως στην Αμερική και στην Ευρώπη αισθάνονται πως αυτά τα νερά είναι ακόμη πιο κρύα σήμερα, κάτι που επιβεβαιώνουν οι ετήσιες εκθέσεις του ΟΗΕ και άλλων διεθνών οργανισμών για την κατάσταση του κόσμου».

____________________________

12. Την προτείνουν οι παλαιοντολόγοι Niles Eldredge και Stephen Jay Gould. Αυτοί οι συγγραφείς πρεσβεύουν ότι «η µελέτη των απολιθωµάτων δεν είναι τόσο ανολοκλήρωτη όσο πιστευόταν. Τα άλµατα µπορεί να αντανακλούν αυτό που πραγµατικά συνέβη. Αυτή η εξέλιξη λειτουργεί µε άλµατα, µεταξύ των οποίων παρεµβάλλονται µακρές περίοδοι βαθµιαίας και στάσιµης εξέλιξης».

13. «Η ιδέα µιας ιστορίας της φύσης ως αναπόσπαστου µέρους του υλισµού προτάθηκε από τον Μαρξ και πιο λεπτοµερειακά από τον Ένγκελς. Οι σύγχρονες εξελίξεις στη Φυσική, η ανακάλυψη του δηµιουργικού ρόλου που παίζει η µη αντιστρεπτικότητα έχουν θέσει στις φυσικές επιστήµες ένα ερώτηµα που ήδη το είχαν θέσει οι υλιστές πριν από καιρό [ ... ]»

14. Σε σχέση µε αυτό το θέµα µου φαίνονται πολύ σηµαντικοί οι στοχασµοί του Αλτουσέρ για τον ρόλο που παίζει το ιδεολογικό πεδίο στη σκέψη ενός συγγραφέα, και για το ότι είναι αναγκαίο να γνωρίζουµε τους προβληµατισµούς που υπάρχουν σε αυτό για να εντοπίζουµε πότε γεννιέται µια νέα πρωτότυπη σκέψη που να µην είναι επανάληψη αυτού που ένας άλλος συγγραφέας ήδη έχει εκθέσει. Από εδώ πηγάζει επίσης και η σηµασία τού να µελετάµε την εξέλιξη της σκέψης κάθε συγγραφέα και να καταλαβαίνουµε τα ερωτήµατα που του θέτει η εποχή του.

_____________________________________

1011. Πού θα αναζητήσουµε λοιπόν την πραγµατική σκέψη του Μαρξ απέναντι στον ντετερµινισµό; Θεωρώ ότι πρέπει να το κάνουµε στο ωριµότερο έργο του, Το Κεφάλαιο¹⁵, µελετώντας τη λειτουργία των νόµων που ανακάλυψε ο Μαρξ, για παράδειγµα τον νόµο της πτωτική ς τάσης του ποσοστού του κέρδους. Πόση συζήτηση δεν έχει γίνει σχετικά και πόσο λίγο έχει εννοηθεί η βαθιά σκέψη του συγγραφέα! Εδώ επίσης έχει διατυπωθεί η θέση ότι ο Μαρξ έσφαλε, ότι το ποσοστό του κέρδους όχι µόνο δεν έπεσε στη διάρκεια της ιστορίας του καπιταλισµού -όπως υποτίθεται ότι αυτός ισχυρίζεται αλλά και ότι ανέβηκε στα λεγόµενα «χρυσά χρόνια»¹⁶ και ότι αν και ξαναέπεσε στα χρόνια της κρίσης της δεκαετία; του 1970 έχει ανακάµψει έπειτα από αυτήν. Αυτό που οι επιφανειακές αυτές κριτικές δεν βλέπουν είναι ότι ο Μαρξ δεν ισχυρίζεται ότι το ποσοστό θα πέσει αναγκαστικά αλλά ότι η τάση του είναι πτωτική, όµως την ίδια ώρα επισηµαίνει το πώς ο καπιταλισµός αναζητά φόρµουλες για να αντιµετωπίσει τις συνέπειες αυτού του νόµου και πώς οι εργάτες αγωνίζονται ενάντια στα µέτρα που παίρνει η καπιταλιστική τάξη¹⁷.

1012. Ήταν ο Μαρξ και όχι κάποιο; άλλος συγγραφέας αυτός που έγραψε τα ακόλουθα: «Τότε στη θέση της δυσκολίας που έχει ως τώρα απασχολήσει τους οικονοµολόγους, της δυσκολίας να εξηγήσουν την πτώση του ποσοστού του κέρδους, µπαίνει η αντίστροφη δυσκολία, η δυσκολία να εξηγήσουν γιατί αυτή η πτώση δεν είναι µεγαλύτερη ή ταχύτερη. Πρέπει να µπαίνουν στο παιχνίδι επιδράσεις που αντιδρούν, επιδράσεις που µαταιώνουν και αίρουν το αποτέλεσµα του γενικού νόµου και του δίνουν µόνο τον χαρακτήρα µιας τάσης».

1013. Η συγκεκριµένη ανάπτυξη που ακολουθεί ο καπιταλισµός κατανοείται µόνο αν ληφθούν υπόψη όλοι αυτοί οι παράγοντες: τόσο ο νόµος της πτωτικής τάσης όσο και οι αντιτιθέμενες αιτίες.

1014. Αυτός ο ντετερµινισµός νέου τύπου -που σε τίποτε δεν σχετίζεται µε τον ντετερµινισµό των φυσικών επιστηµών της εποχής του Μαρξ αφήνει έναν χώρο για τη δράση του ανθρώπου στην ιστορία. Ας θυµηθούµε ότι για τον Μαρξ η ταξική πάλη είναι ο κινητήρας της ιστορίας. Αυτό που κάνει ο συγγραφέας είναι να µας παρέχει τις γνώσεις που µας επιτρέπουν να δούµε σε ποιο χώρο πρέπει να παλέψουµε για να είναι το έργο µας πιο αποτελεσµατικό, γιατί, ναι, πρέπει να παλέψουµε για να αλλάξει ο κόσµος, σε αντίθεση µε τη µηχανιστική εξελικτική θέση που συµπεραίνει ότι ο ερχοµός του σοσιαλισµού θα είναι καρπός των σύµφυτων αντιθέσεων του καπιταλισµού.

________________________

15. Πιστεύω ότι είναι σε αυτήν ακριβώς την εργασία όπου πρέπει να µελετήσουµε τις έννοιές του, αφού είναι το ωριµότερο και πληρέστερο έργο του από επιστηµονική άποψη.

16. Έτσι ονόµασε ο Άγγλος ιστορικός Έρικ Χοµπσµπάουµ τα χρόνια που ακολουθούν τον Β’ παγκόσµιο πόλεµο και φτάνουν µέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1970.

17. Αν και δεν συµµερίζοµαι όλα του τα κριτήρια, συνιστώ το βιβλίο του Harry Cleaver, Una lectura ροΙίtίca de «ΕΙ Capital», Μεξικό, Fondo de Cultura Εcοnόmίca, 1985, που δίνει έµφαση στο πώς η ταξική πάλη είναι αυτή που καθορίζει την εξέλιξη του καπιταλισµού,

_________________________

1015. Η ανακάλυψη από τον Μαρξ αυτού του νέου τύπου ντετερµινισµού ήταν εκείνο που τον οδήγησε να καταλάβει πώς λειτουργούσε το κεφαλαιοκρατικό καθεστώς της εποχής του και προς τα πού κατευθυνόταν. Ο Μαρξ προέβλεψε έναν αιώνα πριν πώς θα κινιόταν η διαδικασία διεθνοποίηση; του κεφαλαίου που σήµερα βλέπουµε να αντανακλάται σε αυτό που ονοµάσαµε προηγουµένως παγκοσµιοποίηση.

1016. Η άρνηση του µαρξιστικού ντετερµινισµού είναι άρνηση όλου του θεωρητικού εποικοδοµήµατος που ο Μαρξ έχτισε µε τόσο πάθος και προσπάθεια µε µόνο στόχο να δώσει στην εργατική τάξη τα εννοιολογικά όπλα της απελευθέρωσής της. Κάνοντάς τη να καταλάβει πώς λειτουργεί το καθεστώς της καπιταλιστικής παραγωγής, τι νόµοι το διέπουν και ποιες είναι οι εσωτερικές του αντιθέσεις, οδηγεί τους εργαζόµενους να οργανώσουν τον αγώνα κατά της εκµετάλλευσης µε τον αποτελεσµατικότερο τρόπο¹⁸.

1017. Η µεγάλη συµβολή του Μαρξ υπήρξε λοιπόν ότι διασάφησε και εξήγησε την κοινωνική δυναµική. Αν αρνιόµαστε στον µαρξισµό αυτή την ικανότητα -και, συνεπώς, να σκέφτεται την ιστορία της ανθρωπότητας όχι ως αποτέλεσµα καθαρά υποκειµενικών πράξεων αλλά ως αποτέλεσµα της δράσης των υποκειµένων που λειτουργούν µέσα σε καθορισµένα αντικειµενικά όρια-, αρνιόµαστε τη δυνατότητά µας να κυριαρχήσουµε στη φύση και να λειτουργήσουµε αποτελεσµατικά πάνω στην κοινωνική πραγµατικότητα.

1018. Αν θέλουµε να αλλάξουµε τον κόσµο, πρέπει να είµαστε ικανοί να επεξεργαστούµε µια στρατηγική και µια τακτική και τι άλλο είναι η στρατηγική και η τακτική, παρά το αποτέλεσµα της ανάλυσης της αντικειµενικής πραγµατικότητας;

1Ο19. Πρέπει να είµαστε ικανοί να ανιχνεύσουµε τις αγωνιστικές δυναµικότητες των διαφόρων κοινωνικών τµηµάτων που θα διαµορφώσουν το υποκείµενο της κοινωνικής αλλαγής: Πού βρίσκεται σήµερα αυτό το δυναµικό; Πού πρέπει να δουλέψουµε; Πώς πρέπει να το οργανώσουµε; Πού βρίσκονται οι αντιφάσεις του συστήµατος; Ποιο είναι το αδύνατο σηµείο του; Και θα δώσουµε µια σοβαρή απάντηση σε αυτές τις ερωτήσεις µόνο αν κάνουµε µια επιστηµονική ανάλυση αυτής της κοινωνίας.

3. ΚΡΙΣΗ ΤΟΥ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ

1020. Σηµειώνω ότι χρησιµοποιώ τον όρο «µαρξισµός» µόνο για λόγους απλούστευσης, αφού δεν ξεχνώ ότι ο Μαρξ ήταν αντίθετος στη χρήση αυτού του όρου για να χαρακτηρίσει τις επιστηµονικές του έρευνες και µε κάθε δίκιο, γιατί ένα δόγµα µπορεί να διεκδικήσει συγγραφικά δικαιώµατα, αλλά ποτέ µια επιστήµη. Μιλάµε για µαθηµατικά, φυσική, ανθρωπολογία, ψυχανάλυση, αυτές όµως οι επιστήµες δεν ονοµάζονται: γαλιλαιϊσµός, νευτωνισµός, λεβιστροσισµός, φροϋδισµός, γιατί κάθε επιστήµη έχει µια εξέλιξη που ξεπερνά τον ιδρυτή της. Μπορούµε να µιλάµε για τις ανακαλύψεις του ενός ή του άλλου συγγραφέα, όµως η επιστήµη ως τέτοια δεν έχει επίθετο, είναι πάντοτε µια συλλογική οικοδόµηση.

_____________________________________

18. Ο Μαρξ ήθελε να προσφέρει στην εργατική τάξη -µας λέει ο Γάλλος φιλόσοφος Λ. Αλτουσέρ (Positions, ό.π., σ. 185)«την κατανόηση των µηχανισµών της καπιταλιστικής κοινωνίας και να της αποκαλύψει τις σχέσεις και τους νόµους κάτω από τους οποίους ζούσε για να ενισχύσει και να προσανατολίσει τον αγώνα της. Ο µόνος του στόχος ήταν η ταξική πάλη, για να βοηθήσει την εργατική τάξη να κάνει την επανάσταση και να καταργήσει στη συνέχεια και την πάλη και τις τάξεις ως τέτοιες».

_____________________________________

1021. Από την άλλη πλευρά, όταν αναφέροµαι στον µαρξισµό, σκέφτοµαι µόνο την επιστηµονική συµβολή του Μαρξ. Δεν αναφέροµαι στη φιλοσοφία του Μαρξ ούτε στο ιστορικό κίνηµα το οποίο δηµιούργησε η επιστηµονική του συµβολή19.

1022. Τέλος, αν θεωρούµε τον µαρξισµό θεωρία, είναι λογικό ότι η εξέλιξή του πρέπει να είναι διαρκής και ότι αν αυτή σταµατήσει, µπορούµε να υποστηρίξουµε µε πλήρη ακρίβεια ότι αυτή η επιστήµη βρίσκεται σε κρίση. Αν το αντικείµενό της είναι η κοινωνία και η αλλαγή της -και κανένας δεν αρνείται ότι έχουν συµβεί αξιοσηµείωτες αλλαγές σε αυτό το πεδίο από τον Μαρξ µέχρι σήµερα-, είναι λογικό να δηµιουργηθούν καινούρια εργαλεία για να αναλυθούν οι νέες πραγµατικότητες. Και ότι για να τα δηµιουργήσουµε, πρέπει να έχουµε στο νου µας τις πιο πρόσφατες επιστηµονικές ανακαλύψεις όλων των τοµέων της γνώσης και αυτό ακριβώς είναι που δεν έχει συµβεί µε την επαρκή εµβάθυνση στο οικονοµικό πεδίο που είναι κλειδί για την κατανόηση των αλλαγών στον σύγχρονο κόσµο. Έτσι, µπορούµε να µιλάµε για κρίση του µαρξισµού ή -πολύ ακριβέστερα για κρίση της επιστήµης της ιστορίας που εγκαινίασε ο Μαρξ²⁰. Αυτή η κρίση ήταν βαθύτερη στις σοσιαλιστικές χώρες, λόγω του ότι από την εποχή του Στάλιν ο µαρξισµός µετατράπηκε σε επί

___________________________

19. Δεν είναι η πρώτη φορά που γίνεται λόγος γι’ αυτό το θέµα. Ήδη η Ρόζα Λούξεµπουργκ στις αρχές του 200ύ αιώνα ανέλυε τις αιτίες της στασιµότητας του µαρξισµού (J. Aricό, Marx America Latina, ό.π., σ. 46).

20. Άλλοι (Μπόµπιο, Αρικό) προτιµούν να µιλούν για «κρίση του µαρξισµού». Ο Αρικό αναπαράγει στο βιβλίο του τα ακόλουθα λόγια του Μπόµπιο: [ ... ] «για κάποιον όπως εγώ που δεν είναι ούτε µαρξιστής ούτε αντιµαρξιστής, και θεωρεί τον Μαρξ έναν κλασικό µε τον οποίο είναι απαραίτητο να τακτοποιήσει τους λογαριασµούς του όπως γίνεται µε τον Χοµπς ή τον Χέγκελ, δεν υπάρχει τόσο µια κρίση του µαρξισµού, όσο µαρξιστές σε κρίση. Μόνο ένας µαρξιστή ς, εφ’ όσον θεωρεί ότι ο µαρξισµός είναι ένα καθολικό δόγµα ή ένας αντιµαρξιστής, εφ’ όσον θεωρεί ότι ο µαρξισµός πρέπει να απορριφθεί από την αρχή µέχρι το τέλος, µπορούν ακριβώς να πουν, µε πόνο ή ευχαρίστηση, ότι ο µαρξισµός βρίσκεται σε κρίση. Ο πρώτος, επειδή δεν βρίσκει εκεί αυτό που θέλει να βρει. Ο δεύτερος, επειδή από την επιβεβαίωση ενός λάθους αποφαίνεται για την αποτυχία και το τέλος του» (J. Aricό, Marx America Latina, ibid., σ. 208). Πιστεύω ότι και οι δύο συγγραφείς έχουν δίκιο, δεν µπορεί να γίνεται λόγος για κρίση του µαρξισµού µε αυτή την έννοια, γι’ αυτό εγώ µιλώ για κρίση της επιστήµης της ιστορίας που εγκαινίασε ο Μαρξ, για την οποία ευθύνονται οι θεωρητικοί που υπήρξαν ανίκανοι να την αναπτύξουν στο ύψος των νέων απαιτήσεων που θέτει η πραγµατικότητα.

__________________________

Μαρξ Ελέονορ

1023. Ο ισχυρισµός ότι ο µαρξισµός βρίσκεται σε κρίση δεν σηµαίνει, ωστόσο, ότι το θεµελιώδες του θεωρητικού οργάνου που δηµιούργησε ο Μαρξ έχει χάσει το κύρος του ως αναλυτικού εργαλείου για την κοινωνία και την αλλαγή της¹⁹. Ποιος άλλος έχει κάνει πιο βαθιά και εύστοχη κριτική του καπιταλισµού της εποχής του; Ποιος ήταν ικανότερος από αυτόν στο να διακρίνει προς τα πού βάδιζε η υποκείµενη στις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής ανθρωπότητα; Είναι σηµαντικό επίσης να παρατηρήσουµε ότι η σύγχρονη κοινωνική επιστήµη δεν µπορεί να αγνοήσει τη συµβολή του. Είναι παράδοξο όµως οι καπιταλιστές να χρησιµοποιούν περισσότερο τον µαρξισµό για να επεξεργάζονται την αντεπαναστατική στρατηγική τους από ό,τι τον χρησιµοποιούµε εµείς για την επαναστατική στρατηγική µας.

1024. Τέλος, θέλω να διευκρινίσω ότι η υπεράσπιση από εµένα του µαρξισµού δεν σηµαίνει πως θεωρώ ότι όλα όσα έγραψε ο Μαρξ είναι δόγµα πίστης, πως δεν πιστεύω ότι το έργο του δεν έχει λάθη ή ελλείψεις.

1025. Επιπλέον, σκέφτοµαι όπως έλεγα πριν, ότι πρέπει να επικαιροποιήσουµε τη συµβολή του µε νέες έρευνες και νέες έννοιες που να λαµβάνουν υπόψη τις νέες πραγµατικότητες.

1026. Ίσως η δραµατικότερη πραγµατικότητα που σήµερα πρέπει να έχουµε στο νου µας, να είναι αυτή της επιδείνωσης της κατάστασης του περιβάλλοντος που προκαλείται από την ιλιγγιώδη καπιταλιστική ανάπτυξη των τελευταίων δεκαετιών. Ήδη ο Μαρξ, εκατό χρόνια πριν τεθεί σε παγκόσµιο επίπεδο το οικολογικό πρόβληµα, είχε δηλώσει ότι ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής, αναπτύσσοντας «την τεχνική και τον συνδυασµό της κοινωνικής διαδικασίας της κοινωνικής παραγωγής [υπέσκαπτε] ταυτόχρονα τις δύο πηγές από όπου αναβλύζει κάθε πλούτος: τη γη και τον εργάτη 19».

1027. Σηµείωνε ότι «κάθε πρόοδος της καπιταλιστικής γεωργίας [συνεπαγόταν] καταλήστευση του εδάφους. Κάθε πρόοδος στο ανέβασµα της γονιµότητάς του για ένα ορισµένο διάστηµα είναι ταυτόχρονα και πρόοδος στην καταστροφή των µόνιµων πηγών αυτής της γονιµότητας. Και όσο περισσότερο µια χώρα όπως, για παράδειγµα, οι ΗΠΑ ξεκινά από τη µεγάλη βιοµηχανία σαν το φόντο της ανάπτυξής της, τόσο πιο γρήγορη είναι αυτή η διαδικασία της καταστροφής».

1028. Όµως, σύµφωνα µε τον Μαρξ, η κατάσταση της γης όχι µόνο επιδεινώνεται από την τεχνολογική

____________________________

19. «Έργο των σηµερινών µαρξιστικών ερευνών θα πρέπει να είναι -σύµφωνα µε τον Π. Γκουαδαράµα, µε τον οποίο συµφωνώ και εγώ να καθοριστεί ιστορικά ποιος υπήρξε ο “σκληρό; πυρήνας” [του µαρξισµού], τι µένει άφθαρτο; Όχι για να αγιοποιηθεί από τους αποστόλους του, [αλλά γιατί αποδεικνύει] την επιστηµονική του εγκυρότητα, ανεξάρτητα από τις ιδεολογικές θεωρήσεις που απορρέουν από αυτήν. Ακόµη είναι απαραίτητο να καθοριστεί η διαδικασία εξέλιξης αυτού του σκληρού πυρήνα. Ποια είναι η συµβολή του καθένα από τους οργανικούς µαρξιστές που σε διάφορους χρόνους και χώρους [τον] έχουν εµπλουτίσει»

____________________________

πρόοδο, αλλά επίσης και από τις αλλαγές των σχέσεων πόλης-υπαίθρου. «Η καπιταλιστική παραγωγή, µαζί µε τη διαρκώς αυξανόµενη υπεροχή του αστικού πληθυσµού που τον συγκεντρώνει σε µεγάλα κέντρα, από τη µια µεριά συσσωρεύει την ιστορική κινητήρια δύναµη της κοινωνίας ενώ από την άλλη διαταράσσει την ανταλλαγή της ύλης ανάµεσα στον άνθρωπο και τη γη, δηλαδή την επιστροφή στο έδαφος των συστατικών του εδάφους που καταναλώνει ο άνθρωπος µε τη µορφή µέσων συντήρησης και ιµατισµού, και εποµένως τον αιώνιο φυσικό όρο αέναης γονιµότητας του εδάφους».

1029. Δεν είναι ο Μαρξ αλλά ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής αυτός που δεν λαµβάνει υπόψη το περιβάλλον και, συνεπώς, η επιστηµονική θεωρία που οικοδοµείται ξεκινώντας από αυτόν πρέπει να αντανακλά αυτή την πραγµατικότητα και όχι κάτι άλλο. Ίσως µπορεί να γίνει κριτική στον Μαρξ για τη µικρή έµφαση που έδωσε στο πρόβληµα, όµως ήταν δυνατόν να προβλέψει ότι το οικολογικό πρόβληµα θα γινόταν ένα από τα σοβαρότερα προβλήµατα του σηµερινού κόσµου, καθώς εκείνη τη στιγµή τίποτε δεν οδηγούσε στη σκέψη για την εξάντληση των φυσικών πόρων και τις ολέθριες συνέπειες των συγκεκριµένων ενεργειακών πηγών και των τεχνητών προϊόντων που χρησιµοποιούνται για να αυξηθεί η γεωργική παραγωγή²⁰.

1030. Όταν αναφερόµαστε σ’ αυτό το βιβλίο στο περιβαλλοντικό πρόβληµα, απορρίπτουµε τη στενή έννοια της αποδοτικότητα; που χαρακτηρίζει τον καπιταλισµό, σύµφωνα µε την οποία τα πάντα µετριούνται αποκλειστικά σε χρηµατικές αξίες χωρίς να αναρωτιέται αν αυτά που παράγονται χρησιµεύουν πραγµατικά στον άνθρωπο ούτε νοιάζεται για τις επιπτώσεις που µπορούν να έχουν πάνω στη φύση. Προτείνουµε µια νέα έννοια, αυτήν της κοινωνικής αποδοτικότητας ή περιβαλλοντικού ορθολογισµού ή oικoτεχvoλoγικής παραγωγικότητας, όµως ταυτόχρονα προειδοποιούµε ότι αυτό είναι ανέφικτο µέσα στον καπιταλισµό, την παγκόσµια οικονοµία που βασίζεται στη µεγιστοποίηση του κέρδους και ότι αυτό συνεπάγεται την αναγκαιότητα του αγώνα για τη σοσιαλιστική κοινωνία.

1031. Το έργο µας λοιπόν δεν είναι να κριτικάρουµε τον Μαρξ γι’ αυτό που δεν έκανε σε σχέση µε το οικολογικό πρόβληµα, αλλά να ξεκινήσουµε από την κριτική χρήση του πλούσιου θεωρητικού οργάνου που µας κληροδότησε και να επεξεργαστούµε τις νέες έννοιες που απαιτούνται για την οικοδόµηση της θεωρίας που θα µας οδηγήσει στη λύση όλων αυτών των προβληµάτων της νέας εναλλακτικής στον καπιταλισµό κοινωνίας που θέλουµε να χτίσουµε²¹.

1032. Η Αριστερά πρέπει, κατά τη γνώµη µου, να επαναξιολογήσει τη θεωρία ως ένα απαραίτητο όπλο για την κοινωνική αλλαγή: αφιερώνοντας χρόνο στη θεωρητική µόρφωση, επανακτώντας τα στελέχη της διανόησης, σχηµατίζοντας επιστηµονικές κοινότητες ερευνητών και δηµιουργώντας µόνιµες λαϊκές σχολές στελεχών.

__________________________

20. Όπως λέει ο Ε. Λεφ, «[ ... ] η σχετική φυσική αφθονία µπροστά στον βαθµό ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάµεων [ ... ] την εποχή του Μαρξ δεν ξεπερνούσε ακόµη τη “χωρητικότητα φορτίου” των εθνικών οικοσυστηµάτων, ούτε έσπαζε τις συνολικές εύθραυστες οικολογικές ισορροπίες του πλανήτη» (Ε. Leff, Εcο/οgία Υ capita/, ό.π.., σ. 341).

21. «Είναι ο σοσιαλισµός εκείνος που απαιτεί την επεξεργασία, όπως ισχυρίζεται ο Λεφ, µιας θεωρίας της παραγωγής που να λύνει τη σύγκρουση µεταξύ διατήρησης και µεγέθυνσης -ανάµεσα στους νόµους της αγοράς, τα οικονοµικά συµφέροντα, τις εθνικές και πολιτισµικές αξίες και στη λαϊκή απαίτηση της οικειοποίησης και αυτοδιεύθυνσης των φυσικών πόρων. Μιας θεωρίας ικανής να ενσωµατώσει το παραγωγικό δυναµικό που προέρχεται από τον χειρισµό διατήρησης των πόρων και να οικοδοµήσει έναν περιβαλλοντικό ορθολογισµό που να βασίζεται στις αρχές της οικοτεχνολογικής παραγωγικότητας και της συµµετοχικής διαχείρησης των περιβαλλοντικών πόρων, που να βασίζεται στην οικολογική ισορροπία και την κοινωνική δικαιοσύνη στην αναπτυξιακή διαδικασία.

» [ ... ] Για αυτό, ο µαρξισµός πρέπει να επανεπεξεργαστεί τις κατηγορίας της φύσης και της κουλ τούρας, τοποθετώντας τες στο ίδιο το κέντρο της παραγωγικής διαδικασίας. Πρόκειται για την οι κοδόµηση µιας νέας θεωρίας της παραγωγής (ενός νέου παραγωγικού ορθολογισµού) που, πέρα από το να θεωρεί το περιβάλλον εξωτερικότητα ή έναν ακόµη από τους γενικούς όρους παραγωγής, να ενσωµατώνει το περιβάλλον ως δυναµικό στην παραγωγική διαδικασία. Μια οικοµαρξιστική θεω ρία θα επαναπροσανατόλιζε και θα επαναθεµελίωνε την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάµεων που συνιστούν τις οικολογικές, τεχνολογικές και πολιτισµικές διαδικασίες σε παραγωγικές διαδικασίες δικαιοσύνης και οικολογικής ισορροπίας» (Ε. Leff, Εcο!οgία Υ capita! … , ό.π., σσ. 334-335).

30 Μέρος ΚΛΙΚ Εδώ , 4ο Μέρος ΚΛΙΚ Εδώ

__________________________

σ. 296- π.1032

(Συνεχίζεται)