ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΩΝΤΑΣ ΤΟ ΑΔΥΝΑΤΟ-H ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΣΤΟ ΚΑΤΩΦΛΙ ΤΟΥ 21ου ΑΙΩΝΑ/ΤΗΣ MARTA HARNECKER (3)

3o ΜΕΡΟΣ

….ΟΠΟΥ ΤΟ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ ΔΥΝΑΜΩΝΕΙ

`

ΠΡΙΝ 10 ΧΡΟΝΙΑ Η ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ ΛΕΣ ΚΑΙ “ΠΡΟΒΛΕΠΕΙ” ΚΑΙ “ΟΔΗΓΕΙ” ΤΙΣ ΚΟΣΜΟΓΟΝΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΣΤΗΝ ΛΑΤΙΝΙΚΗ ΑΜΕΡΙΚΗ ΤΟΥ ΤΣΑΒΕΣ, ΤΟΥ ΜΟΡΑΛΕΣ, ΤΟΥ ΛΟΥΛΑ, ΤΟΥ ΚΟΡΕΑ, ΤΟΥ ΟΡΤΕΓΚΑ Κ.Α.

`

3. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΚΡΙΣΗ

1. ΑΠΟΥΣΙΑ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ

πό την άλλη πλευρά, η λατινοαµερικανική Αριστερά βιώνει µια βαθιά προγραµµατική κρίση που δεν είναι άσχετη µε τη θεωρητική κρίση που περιγράψαµε προηγουµένως. Έπειτα από την πτώση του σοβιετικού σοσιαλισµού, την κρίση του κράτους πρόνοιας που είχε εγκαθιδρύσει η ευρωπαϊκή σοσιαλδηµοκρατία και τον λατινοαµερικανικό λαϊκιστικό αναπτυξισµό, στα οποία προστίθεται η επιβεβαίωση των δυνατοτήτων που περικλείει ακόµη ο καπιταλισµός, η Αριστερά έχει µεγάλες δυσκολίες να σχεδιάσει «ένα σχέδιο αλλαγής που να µπορεί να περιλάβει τα δεδοµένα της νέας παγκόσµιας πραγµατικότητας» και να οδηγήσει στη σύγκλιση όλων των κοινωνικών τοµέων που πλήττονται από το κυρίαρχο καθεστώς. Υπάρχει πλεόνασµα διαγνώσεων και έλλειµµα θεραπείας¹.

1034. Όταν το ΡΤ της Βραζιλίας κάνει έναν απολογισµό της προεκλογικής εκστρατείας του 1994, έπειτα από τη δεύτερη ήττα του Λούλα, τόσο τα αριστερότερα τµήµατά του όσο και τα δεξιότερα συµπίπτουν στο ότι η µεγάλη έλλειψη ήταν ότι δεν παρουσιάστηκε ένα καθαρά εναλλακτικό πρόγραµµα.

1035. Ωστόσο, δεν µπορούµε να πούµε ότι σε προγραµµατικά ζητήµατα η Αριστερά βρίσκεται µε άδεια χέρια, υπάρχουν εναλλακτικές διατυπώσεις και πρακτικές µόνο που δεν υλοποιούνται σε ένα πλήρως ολοκληρωµένο και πειστικό σχέδιο.

1036. Κατά τη γνώµη µου, ανάµεσα στις πιο ενδιαφέρουσες εναλλακτικές πρακτικές βρίσκονται οι κοινωνικοί πειραµατισµοί που πραγµατοποιεί η Αριστερά σε πολλές δηµαρχίες της Λατινικής Αµερικής². Όµως, εµφανώς, λείπει η θεωρητική εργασία που θα συστηµατοποιεί όλες αυτές τις εµπειρίες και θα προβάλλει και θα ενοποιεί αυτές τις διαφορετικές πρακτικές.

1037. Είναι αναγκαίο, από την άλλη πλευρά, να έχουµε υπόψη ότι οι εναλλακτικές [προτάσεις*] δεν µπορούν να γίνουν αντικείµενο επεξεργασίας από τη µια µέρα στην άλλη -σε ένα συνέδριο ή ένα τραπέζι εργασίας-, γιατί οποιαδήποτε εναλλακτική πρόταση σήµερα πρέπει να περικλείει τεχνικές θεωρήσεις ολοένα και πιο περίπλοκες που απαιτούν ειδικές γνώσεις. Και αυτή τη στιγµή η λατινοαµερικανική Αριστερά διαθέτει λίγους οργανικούς διανοούµενους που είναι διατεθειµένοι να πραγµατοποιήσουν αυτό το έργο.

2. ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

ΜΙΑΣ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΗΣ ΦΥΣΙΟΓΝΩΜΙΑΣ.

1038. Μαζί µε την απουσία µιας σοβαρής και αξιόπιστης εναλλακτικής πρότασης, άλλα δύο στοιχεία δυσκολεύουν τη διαµόρφωση της εναλλακτικής φυσιογνωµίας της Αριστεράς. Από τη µια πλευρά, αυτή συνήθως υιοθετεί µια πολιτική πρακτική πολύ λίγο διαφοροποιηµένη από τη συνηθισµένη πρακτική των παραδοσιακών κοµµάτων, είτε της Δεξιάς είτε του Κέντρου. Και αυτό συµβαίνει σε ένα περιβάλλον αυξανόµενου λαϊκού σκεπτικισµού ως προς την πολιτική και τους πολιτικούς. Ο κόσµος έχει µπουχτίσει από τις αδιαφανείς και διεφθαρµένες κοµµατικές πρακτικές Δεν θέλει πια να ξέρει για µηνύµατα που µένουν σκέτα λόγια, που δεν µεταφράζονται σε πράξεις. Απαιτεί πρακτικές που να συνδέονται µε τον λόγο.

Η οικονομική φρίκη Viviane Fοrrester

1039. «Η αδιαφορία είναι τροµακτική. Συνιστά -όπως λέει η Viviane Fοrrester-το πιο δραστήριο, αναµφίβολα το ισχυρότερο κόµµα από όλα». Και το χειρότερο είναι ότι αυτή η «γενική αδιαφορία» αποτελεί από την άποψη των κυρίαρχων τάξεων «µια νίκη µεγαλύτερη από τη µερική ένταξη» που αυτές πέτυχαν να κερδίσουν.

1040. Η άλλη δυσκολία είναι το γεγονός ότι η Δεξιά έχει ιδιοποιηθεί αδίστακτα το λεξιλόγιο της Αριστεράς, πράγµα που είναι φανερό ιδιαίτερα στις προγραµµατικές της διατυπώσεις. Λέξεις όπως µεταρρυθµίσεις, δοµικές αλλαγές, φροντίδα για τη φτώχεια, µετάβαση, αποτελούν σήµερα µέρος του αντιλαϊκού και καταπιεστικού λόγου. Όπως λέει ο Franz Hinkelammert: «οι λέξεις κλειδιά των αντικυβερνητικών λαϊκών κινηµάτων των δεκαετιών του 1950 και 1960 µεταµορφώθηκαν σε λέξεις κλειδιά για εκείνους που -µε αίµα και φωτιά- τα κατέστειλαν». Και παρακάτω προσθέτει: «Δηµιουργείται η νύχτα όπου όλες οι γάτες είναι γκρίζες. Όλοι είναι ενάντια στα προνόµια, όλοι θέλουν µεταρρυθµίσεις και δοµικές αλλαγές. Όλοι επίσης είναι υπέρ της προνοµιακής επιλογής για τους φτωχούς»,

3. ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΝΑ ΓΙΝΕΙ ΑΠΛΩΣ ΚΑΛΟΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΤΗΣ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ

1041. Παρόλο αυτό το προγραµµατικό έλλειµµα δεν αποκλείεται σε κάποιες χώρες της Λατινικής Αµερικής η Αριστερά να κατακτήσει -όπως ήδη έχει συµβεί- σηµαντικές τοπικές αρχές και, πολύ περισσότερο, να αναλάβει τη διακυβέρνηση της χώρας λόγω, ανάµεσα στα άλλα, της αυξανόµενης λαϊκής δυσαρέσκειας που οφείλεται στα νεοφιλελεύθερα µέτρα που πλήττουν ολοένα και ευρύτερα λαϊκά τµήµατα. Όµως υπάρχει ο κίνδυνος, αφού αναλάβει την κυβέρνηση, να περιοριστεί στη διαχείριση της κρίσης και να ακολουθήσει την ίδια πολιτική µε τα κόµµατα της Δεξιάς. Αυτή η συµπεριφορά δεν θα ήταν αρνητική µόνο ως προς το ότι δεν θα απάλυνε τον πόνο των λαϊκών στρωµάτων που έχουν πληγεί από το νεοφιλελεύθερο µοντέλο, αλλά και επιπλέον-και αυτό είναι επικίνδυνο- µπορεί να συντρίψει την επιλογή της Αριστεράς για µια µακρά περίοδο.

4. ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΠΡΟΒΛΗΘΕΙ ΜΙΑ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ;

1042. Όµως το ότι αποδεχόµαστε την ύπαρξη προγραµµατικής κρίσης σηµαίνει ότι µένουµε µε τα χέρια σταυρωµένα; Μπορεί η Αριστερά να προβάλει µια εναλλακτική πρόταση παρά τον δυσµενέστατο συσχετισµό δυνάµεων που υφίσταται σε παγκόσµιο επίπεδο; Φυσικά η κυρίαρχη ιδεολογία ισχυρίζεται ότι δεν υπάρχει εναλλακτική πρόταση και οι ηγεµονικές ελίτ δεν αρκούνται απλώς σε δηλώσεις αλλά κάνουν ό, τι µπορούν για να εξαφανίσουν κάθε εναλλακτική πρόταση που θα αντιµετωπίσουν, όπως συνέβη µε τη Λαϊκή Ενότητα στη Χιλή, την Επανάσταση των Σαντινίστας στη Νικαράγουα και όπως έχουν προσπαθήσει να κάνουν επί 38 χρόνια -χωρίς επιτυχία- µε την ηρωϊκή Κουβανέζικη Επανάσταση³.

1043. Δυστυχώς, κάποια τµήµατα της λατινοαµερικανικής Αριστεράς, χρησιµοποιώντας το επιχείρηµα ότι η πολιτική είναι η τέχνη του εφικτού, επιβεβαιώνοντας την άµεση αδυναµία να αλλάξουν τα πράγµατα λόγω του τόσο δυσµενούς συσχετισµού δυνάµεων που υπάρχει σήµερα, θεωρούν ότι δεν τους µένει άλλος δρόµος από το να είναι ρεαλιστές και να αποδέχονται αυτή την αδυναµία, προσαρµοζόµενοι καιροσκοπικά στην υπάρχουσα κατάσταση. Όταν εκλαµβάνεται µε τέτοιον τρόπο η πολιτική, αποκλείεται εκ των πραγµάτων κάθε απόπειρα να προβληθεί µια εναλλακτική πρόταση απέναντι στον καπιταλισµό που πραγµατικά υπάρχει σήµερα, γιατί η προσαρµογή σε προσανατολισµούς που πηγάζουν από τη realpolitik⁴ σηµαίνει παραίτηση από την παρέµβαση πάνω στην πραγµατικότητα, εγκατάλειψη του να κάνεις πολιτική και υποταγή στην πολιτική που κάνουν άλλοι.

———————————————————————————————————————-

¹. «Όσο βαθύτερη και ακριβέστερη και αν είναι η ανάλυση αυτών που συµβαίνουν, η ριζοσπαστικοποίηση της ανάλυσης από µόνη της δεν κατευθύνει προς αποτελεσµατική πολιτική δράση. [ ... ] Συµβαίνει έτσι, ίσως σήµερα περισσότερο από ποτέ άλλοτε, αυτή η ασυνήθιστη ρήξη µεταξύ του επιστηµονικού και του πολιτικού λόγου. Μεταξύ της ανάλυσης αυτού που συµβαίνει πραγµατικά και αυτού που πρέπει να γίνει για να σώσει το ανθρώπινο γένος τον πλανήτη δίνοντας τέλος στο πλεόνασµα της κατανάλωσης και της πείνας».

². Όπως η Παρισινή Κοµούνα οδήγησε σε κάποιες συστηµατοποιήσεις, όµοια συµβαίνει -εκτιµά ο Ραούλ Ποντ, εθνικός ηγέτης του ΡΤ, σηµερινός δήµαρχος του Πόρτο Αλέγκρε και µέλος της Εθνικής Διεύθυνσης του ΡΤ – µε την εµπειρία των τοπικών κυβερνήσεων.

³. Γύρω από το θέµα των εναλλακτικών προτάσεων και την αληθινή τέχνη της πολιτικής, και την αντίθεση µε την αντίληψη της πολιτικής ως «reαlpolitilo», έχω εµπνευστεί από την εξαιρετική δουλειά του Franz Hinkelammert, «La Ιόgίca de la eχcΙusίόη … », ό.π., σσ. 151-155.

⁴. Σύµφωνα µε τον Hinkelammert, από τον Βίσµαρκ γίνεται λόγος για reαlpolitik, και ο Κίσινγκερ ήταν αυτός που ξαναχρησιµοποίησε τον όρο γοητευµένος από το περιεχόµενό του (idem, σηµείωση 15). Από την πλευρά του ο Μαρξ σε ένα γράµµα στον Κούνγκελµαν στις 23 Φεβρουα-ρίου 1865 εξέφραζε «την αντίθεσή του ενάντια σε αυτό που οι Γερµανοί ονοµάζουν realpolitik. Πρόκειται για αυτή την τάξη “πραγµατικότητας” που τοποθετεί τη Γερµανία τόσο πίσω από όλες τις πολιτισµένες χώρεξ» (Critique des Progrαmmes de Gothα el D ‘Erfurt, Παρίσι, Editions Sociales, 1966, σ. 115).

* Χρησιµοποιείται ο όρος las alternativas·, η συµπλήρωση εδώ και στη συνέχεια είναι του µε- ταφραστή.

5. Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΧΙ ΩΣ Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΕΦΙΚΤΟΥ ΑΛΛΑ

ΩΣ Η ΤΕΧΝΗ ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΑΔΥΝΑΤΟΥ

1044. Η Αριστερά, αν θέλει να είναι τέτοια, δεν µπορεί να ορίζει την πολιτική ως την τέχνη του εφικτού. Στη realpolitik οφείλει να αντιπαρατάξει µια πολιτική που, χωρίς να πάψει να είναι ρεαλιστική, χωρίς να αρνείται την πραγµατικότητα, θα δηµιουργεί τους όρους για να τη µεταµορφώσει.

1045. Ήδη ο Γκράµσι ασκούσε κριτική στον «”υπερβολικό” πολιτικό ρεαλισµό», γιατί αυτός φτάνει να βεβαιώσει ότι οι πολιτικοί πρέπει «να ενεργούν µόνο στα πλαίσια της “έγκυρης πραγµατικότητας”» και ότι δεν πρέπει να ενδιαφέρονται «για το πώς “πρέπει να είναι τα πράγµατα”, αλλά µόνο για το “πώς είναι”», πράγµα που σηµαίνει ότι αυτοί οι πολιτικοί δεν είναι ικανοί να δουν «πιο πέρα από τη µύτη τους». Για τον Ιταλό διανοητή είναι οι διπλωµάτες και όχι οι πολιτικοί εκείνοι που πρέπει «να κινούνται µόνο µέσα στην έγκυρη πραγµατικότητα, γιατί η ειδική τους δραστηριότητα δεν είναι να δηµιουργούν νέες ισορροπίες¹¹ αλλά να διατηρούν µέσα σε ορισµένα νοµικά πλαίσια µια υπάρχουσα ισορροπία». Αντιλαµβανόταν τον αληθινό πολιτικό σαν τον Μακιαβέλι: «Έναν άνθρωπο που ανήκει σε µία πλευρά, µε ισχυρά πάθη, έναν πολιτικό της δράσης που θέλει να δηµιουργεί νέους συσχετισµούς δυνάµεων και που γι’ αυτό δεν µπορεί να πάψει να ασχολείται µε το “πώς πρέπει να είναι τα πράγµατα”, φυσικά όχι µε την ηθικολογική έννοια».

1046. Όµως αυτός ο πολιτικός δεν δηµιουργεί από το µηδέν, δηµιουργεί ξεκινώντας από την «έγκυρη πραγµατικότητα». Χρησιµοποιεί τη θέληση «για να δηµιουργήσει µια νέα ισορροπία δυνάµεων» ξεκινώντας από ό,τι σ’ αυτήν υπάρχει «προοδευτικό και ισχυροποιώντας το. Κινείται πάντοτε στο έδαφος της έγκυρης πραγµατικότητας, αλλά για να κυριαρχήσει σε αυτήν και να την ξεπεράσει (ή να συµβάλλει σ‘ αυτό)».

1047. Για την Αριστερά, η πολιτική πρέπει να συνίσταται λοιπόν στην τέχνη να ανακαλύπτει τις δυνατότητες που υπάρχουν στη συγκεκριµένη σηµερινή κατάσταση για να µπορέσει να κάνει δυνατό αύριο αυτό που σήµερα φαίνεται αδύνατο.

1048. Το ζητούµενο είναι να οικοδοµηθεί ένας ευνοϊκός για το λαϊκό κίνηµα συσχετισµός δυνάµεων ξεκινώντας από εκείνα που, µέσα στην αδυναµία του, συνιστούν τα δυνατά του στοιχεία.

1049. Ας σκεφτούµε, για παράδειγµα, τους εργάτες της εποχής του Μαρξ οι οποίοι ήταν υποταγµένοι στην τεράστια εξουσία των καπιταλιστών αφεντικών τους που µπορούσαν ανά πάσα στιγµή να τους πετάξουν στον δρόµο χωρίς κανένα µέσο επιβίωσης. Ο αγώνας σε τέτοιες συνθήκες ήταν αυτοκτονία. Τι έκαναν λοιπόν; Αποδέχτηκαν την εκµετάλλευση, υποτάχθηκαν, παραδόθηκαν, επειδή εκείνη τη στιγµή ήταν αδύνατον να κερδίσουν τη µάχη; Ή αγωνίστηκαν για να αλλάξουν αυτή την κατάσταση χρησιµοποιώντας τις ενυπάρχουσες δυνατότητες στην κατάσταση εκµετάλλευσης στην οποία βρίσκονταν: την ύπαρξη µεγάλων συγκεντρώσεων εργατών, την οργανωτική τους ικανότητα, την ταυτότητά τους ως τάξη που την εκµεταλλεύονται; Η οργάνωση και η ενότητα των εργαζοµένων που είναι ποσοτικά πολύ πιο πολυάριθµοι από τους ταξικού ς τους αντιπάλους ήταν η δύναµή τους, όµως ήταν µια δύναµη που έπρεπε να οικοδοµηθεί, και µόνο πορευόµενοι σ’ αυτόν τον δρόµο έγινε δυνατό εκείνο που αρχικά φαινόταν αδύνατο.

1050. Ας χρησιµοποιήσουµε ένα σηµερινό παράδειγµα. Δεν χωρά αµφιβολία ότι σήµερα στη Λατινική Αµερική και την Καραϊβική έχει µειωθεί πάρα πολύ η διαπραγµατευτική δύναµη της εργατική; τάξης τόσο λόγω του φάσµατος της απόλυσης -είναι πλέον προνοµιούχοι όσοι έχουν πρόσβαση σε σταθερή µισθωτή εργασία- όσο και λόγω του κατακερµατισµού που έχει υποστεί αυτή η τάξη από το νέο αναπτυξιακό νεοφιλελεύθερο µοντέλο¹²“. Ξεκινώντας από αυτά τα αντικειµενικά δεδοµένα, υπάρχουν αυτοί που διακηρύσσουν την αδυναµία να γίνει αγώνας σε αυτές τις συνθήκες. Είναι προφανές ότι η κλασική τακτική του συνδικαλιστικού αγώνα, η απεργία -που βασίζεται στην ενότητα της βιοµηχανικής εργατικής τάξης και την ικανότητά της να σταµατά τη λειτουργία των επιχειρήσεων- σήµερα δεν αποδίδει θετικούς καρπούς  και οι οπορτουνιστές το εκµεταλλεύονται αυτό για να κάνουν να αδρανήσει το εργατικό κίνηµα και να το πείσουν να δεχτεί παθητικά τις σηµερινές συνθήκες υπερεκµετάλλευσης. Η τέχνη της πολιτικής, αντίθετα, συνίσταται στο να ανακαλύψεις µέσα από ποιους δρόµους θα ξεπεραστούν οι σηµερινές αδυναµίες της βιοµηχανικής εργατικής τάξης, που είναι πραγµατικές αδυναµίες, για να οικοδοµηθεί µια συνδικαλιστική κοινωνική δύναµη που να είναι αντίστοιχη µε τις νέες παγκόσµιες συνθήκες. Υπάρχει ανάγκη να οικοδοµηθεί µια νέα συνδικαλιστική στρατηγική¹³ :δεν πρόκειται πλέον µόνο για την ταξική αλληλεγγύη του 190υ αιώνα. Αν τότε ήταν βασική η ενότητα της βιοµηχανικής εργατικής τάξης, σήµερα είναι βασική η ενότητα όλων όσοι είναι θύµατα της εκµετάλλευσης του κεφαλαίου-των µόνιµων και των µερικά απασχολούµενων, των συµβασιούχων και αυτών που εργάζονται υπεργολαβικά- µε όλα τα κοινωνικά τµήµατα που πλήττονται από το νεοφιλελεύθερο σύστηµα.

«Η µόνη εφεδρεία και η µόνη εγγύηση για να µπορέσουν σήµερα τα συνδικάτα να διανύσουν έναν αγώνα είναι όταν στηρίζονται στον υπόλοιπο πληθυσµό – υποστηρίζει ο Αλφόνσο Κονιοεκάρ, από το συνδικάτο των µεταλλωρύχων . Κανένα συνδικάτο µόνο του δεν µπορεί να κερδίσει σήµερα µια µάχη γιατί ο νεοφιλελευθερισµός επιτίθεται από όλες τις πλευρές»

1051. Συµφωνώ µε την Ισαµπέλ Ραουµπέρ ότι πρέπει να «επεξεργαστούµε µια πρόταση η οποία -διαφυλάσσοντας τον κεντρικό και οργανωτικό ρόλο της εργατικής τάξης- να αναγνωρίζει επίσης τη σηµερινή της αδυναµία και να στοχεύει στην επανοικοδόµηση της δύναµής της, ευνοώντας τη συνάρθρωση του συνόλου των εργαζοµένων, µόνιµων, υποαπασχολούµενων, άνεργων και περιθωριοποιηµένων µε το σύνολο των καταπιεσµένων και αποκλεισµένων ανδρών και γυναικών, για να οικοδοµηθεί εκείνη η κοινωνική δύναµη που είναι ικανή να αντιπαρατεθεί µε δύναµη ίδια µε τη δύναµη της κυριαρχίας, αµφισβητώντας την και κατακτώντας την».

1052. Μόνο έτσι µπορεί να επιτευχθεί εκείνη η διαπραγµατευτική δύναµη που η εργατική τάξη από µόνη της δεν διαθέτει πλέον, και την οποία πολύ λιγότερο διαθέτει ο υπόλοιπος πληθυσµός.

1053. Αυτή η λύση ήδη έχει δοκιµαστεί στην πράξη. Οι Αργεντινοί συνδικαλιστές πέτυχαν προόδους στον αγώνα τους ακριβώς επειδή γνώριζαν πώς να εντάξουν στο κίνηµά τους ευρέα κοινωνικά τµήµατα, όπως το έκαναν οι συνδικαλιστές του Ρίο Τούρµπιο στην επαρχία Σάντα Κρους.

1054. «Η µόνη εφεδρεία και η µόνη εγγύηση για να µπορέσουν σήµερα τα συνδικάτα να διανύσουν έναν αγώνα είναι όταν στηρίζονται στον υπόλοιπο πληθυσµό – υποστηρίζει ο Αλφόνσο Κονιοεκάρ, από το συνδικάτο των µεταλλωρύχων αυτής της περιοχής. Κανένα συνδικάτο µόνο του δεν µπορεί να κερδίσει σήµερα µια µάχη γιατί ο νεοφιλελευθερισµός επιτίθεται από όλες τις πλευρές».

1055. Από την πλευρά του, ο Αργεντινός συνδικαλιστής Νέστο Ρ Πικόνε, µέλος της Συνοµοσπονδίας των Αργεντινών Εργαζοµένων (Cοηfederacίόη de los TrabajadoresArgentinos, CTA), υποστηρίζει ότι «σήµερα αντιπροσώπευση των εργαζοµένων σηµαίνει να αναγνωρίζεις ότι υπάρχει κατακερµατισµός και αναγκαιότητα συνάρθρωσης. Χρειαζόµαστε έναν συνδικαλισµό που να λαµβάνει σοβαρά υπόψη τη νέα ταξική σύνθεση. Κάθε ιστορική φάση καθόρισε, από την ιδιοποίηση των µέσων παραγωγής, διαφορετικές µορφές οργάνωσης και µορφές αντιπροσώπευσης. Οι οργανώσεις αναδύονται από τις απαιτήσεις ορισµένων κοινωνικών τµηµάτων και ο Νέος Συνδικαλισµός πρέπει να είναι έκφρασή τους».

1056. Αυτή ήταν επίσης η εµπειρία του Κινήµατος των Ακτηµόνων της Βραζιλίας [MST, Movirniento de los Sin Τίerra]. Όσο το κίνηµα αυτό δούλευε µόνο µέσα στους αγρότες, αποµονωνόταν και δεν είχε µεγάλη δύναµη. Όµως, όταν κατάλαβε πολύ καθαρά ότι έπρεπε να κάνει στροφή στον τρόπο δουλειάς του, ότι έπρεπε να υιοθετήσει σαν δικά του τα προβλήµατα των υπόλοιπων καταπιεσµένων κοινωνικών τµηµάτων: των αστέγων, των ανέργων κ.λπ. και ότι ήταν αναγκαίο να δώσει να καταλάβουν οι κάτοικοι της πόλης ότι ο αγώνας για τη γη δεν ήταν απλώς αγώνας υπέρ κάποιων ολιγάριθµων αγροτών αλλά ότι σήµαινε τη λύση πολλών κρίσιµων προβληµάτων της ίδιας της πόλης, άρχισε να αποκτά ολοένα ευρύτερη στήριξη και σήµερα έχει µετατραπεί στο κύριο σηµείο αναφοράς όλων των κοινωνικών αγώνων στη Βραζιλία και στην πρωτοπορία του αγώνα κατά του νεοφιλελευθερισµού.

Όµως, όταν (το κίνημα) κατάλαβε πολύ καθαρά ότι έπρεπε να κάνει στροφή στον τρόπο δουλειάς, να υιοθετήσει σαν δικά του τα προβλήµατα των υπόλοιπων καταπιεσµένων κοινωνικών τµηµάτων: των αστέγων, των ανέργων κ.λπ. (..) να δώσει να καταλάβουν οι κάτοικοι της πόλης ότι ο αγώνας (..) δεν ήταν απλώς αγώνας υπέρ κάποιων ολιγάριθµων αγροτών αλλά ότι σήµαινε τη λύση πολλών κρίσιµων προβληµάτων της πόλης, άρχισε να αποκτά ολοένα ευρύτερη στήριξη

1057. Όµως τίθεται ένα ερώτηµα: µήπως υπάρχουν αδυναµίες τις οποίες καµία ανθρώπινη δράση δεν µπορεί να µετατρέψει σε δυνατότητες; Φυσικά και υπάρχουν, και είναι αυτές που ο Hίnkelammert ονοµάζει «αδυναµίες υπερβατικού τύπου» ή ουτοπικούς στόχους. Πρόκειται για εκείνους τους στόχους που δεν µπορούν να πραγµατοποιηθούν αν δεν επιτευχθεί η οµόφωνη γνώµη ολόκληρης της ανθρωπότητας. Στόχοι επιθυµητοί που περικλείουν τις ανθρώπινες αξίες στην πιο καθαρή και καθοριστική τους µορφή, που όµως λόγω του βαθµού τελειότητάς τους ξεφεύγουν από τις ανθρώπινες δυνατότητες αν και χρησιµεύουν για να φωτίζουν τον δρόµο. Ας σκεφτούµε, για παράδειγµα, το βασίλειο της ισότητας του Μαρξ.

1058. Η τέχνη της πολιτικής είναι επίσης η τέχνη να ξέρεις να διακρίνεις ανάµεσα στις αδυναµίες εκείνες που είναι υπερβατικές αδυναµίες και εκείνες που µπορούν να µετατραπούν σε δυνατότητες αν δηµιουργηθούν οι αναγκαίοι γι’ αυτό όροι¹⁴. Και µε αυτή την έννοια, στον αγώνα «για έναν πολιτικό ρεαλισµό η ουτοπία µετατρέπεται σε πηγή έµπνευσης, σε κριτική αναφορά, σε εννοιολογικό στοχασµό»,

 

____________________________________________________________________________

¹¹. Γκράµσι σκέφτεται εδώ νέους συσχετισµού; δύναµης.

¹². Βλέπε στο βιβλίο αυτό, «2. Κατάσταση των εργαζοµένων στη Λατινική Αµερική και την Καραϊβική», παράγραφοι 878-903.

¹³. Καταλαβαίνω ότι αυτό το θέµα απαιτεί πολύ µεγαλύτερη ανάπτυξη. Έχω σκοπό να το θίξω σε επόµενη εργασία.

¹⁴. «Μια σχέση ψευδαίσθησης µε το µέλλον -δηλαδή που δεν βασίζεται στις πραγµατικές δυνατότητες του παρόντος- σηµειώνει ο Σάντσες Βάσκεξ, µετατρέπεται σε εµπόδιο για την αποτελεσµατική αλλαγή του κόσµου, γιατί µόνο µια ορθολογική, αντικειµενική θεωρία µπορεί να θεµελιώσει ένα βιώσιµο –όχι ουτοπικό- σοσιαλιστικό σχέδιο. Ουσιώδες µέρος αυτού του έργου είναι η ανάλυση του καπιταλισµού που υλοποίησε ο Μαρξ. Όµως η µαρξική κριτική στον ουτοπισµό δεν ανταποκρίνεται µόνο στον κλασικό ουτοπισµό, αλλά επίσης και στον ρεφορµισµό και τον υπεραριστερισµό του χθές και του σήµερα. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις υπάρχει η φιλοδοξία να γίνει δυνατό το αδύνατο ή να πραγµατοποιηθεί το απραγµατοποίητο, είτε να επιτευχθεί το πέρασµα στη νέα κοινωνία: α) µε την καλή θέληση των ανθρώπων’ β) ως αναπόφευκτο αποτέλεσµα της βαθµιαίας µετάβασης από τον καπιταλισµό στον σοσιαλισµό’ ή, γ) ως καρπόξ της “επανάστασης των πρώην µηδενιστών” (ex nihilo) των “αλχηµιστών της εξέλιξης” (Μαρξ)» (Reexamen de la idea de socialismo», παρουσίαση στο Στρογγυλό Τραπέζι 85 του Διεθνούς Φόρουµ «Σοσιαλισµό; στον Κόσµο», Γιουγκοσλαβία, Οκτώβριο; 1985, στο Escritos de Ροlίtίca Υ filosofia, Μαδρίτη, Εditorial Ayuso y Fundatioη de Estudios Marxistas, 1987, σσ. 165-169.

———————————————————————————————————————-

6. ΑΛΛΑΓΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗΣ ΑΝΤΙΛΗΨΗΣ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

Περιορισµός της πολιτικής στη θεσµική σφαίρα

1059. Να σκεφτόµαστε την οικοδόµηση δυνάµεων και τον συσχετισµό δυνάµεων σηµαίνει να αλλάξουµε την παραδοσιακή αντίληψη της πολιτικής. Αυτή περιορίζει την πολιτική στο αγώνα που σχετίζεται µε τους νοµικοπολιτικούς θεσµούς και υπερτονίζει τον ρόλο το κράτους. Αναφέρεται αµέσως σε πολιτικά κόµµατα και στη διαµάχη σχετικά µε «τον έλεγχο και την κατεύθυνση των επίσηµων οργάνων εξουσίας». Τα πιο ριζοσπαστικά τµήµατα επικεντρώνουν όλη την πολιτική δράση στην κατάληψη της εξουσίας και την καταστροφη του κράτους και οι πιο ρεφορµιστές στη διαχείριση της πολιτικής εξουσίας ή την άσκηση διακυβέρνησης «ως θεµελιώδη και µοναδική µορφή της πολιτικής πρακτικής»- τα λαϊκα στρώµατα και οι αγώνες τους είναι οι µεγάλοι αγνοούµενοι. Αυτό είναι εκείνο που οΈλι Γκαγιάρδο χαρακτηρίζει «πολιτικισµό της λατινοαµερικανική ς Αριστεράς»,

Ξεπέρασµα της στενής έννοιας της εξουσίας

1060. Να σκεφτόµαστε την οικοδόµηση δυνάµεων σηµαίνει επίσης να ξεπερνάµε τη στενη αντίληψη που περιορίζει την εξουσία στην καταπιεστική πλευρά του κράτους. Η αντίπαλη εξουσία δεν είναι µόνο καταπιεστική αλλά, όπως λέει ο Κάρλος Ρουίς, «επίσης οικοδοµεί, διαπλάθει, εκπαιδεύει [ ... ]. Αν η εξουσία των κυρίαρχων τάξεων δρούσε µόνο ως λογοκρισία, αποκλεισµός, εγκαθιστούσε εµπόδια ή καταπίεση, θα ήταν περισσότερο εύθραυστη. Αν είναι ισχυρότερη, είναι γιατί εκτός από το να αποφεύγει αυτά που δεν θέλει, είναι επίσης ικανή να οικοδοµεί αυτά που θέλει, να διαπλάθει συµπεριφορές, να παράγει γνώσεις ορθολογισµούς, συνειδήσεις, να διαµορφώνει έναν τρόπο να βλέπει κάποιος τον κόσµο και τον εαυτό του [ ... ]».

1061. Να σκέφτεσαι την οικοδόµηση δυνάµεων σηµαίνει επίσης να ξεπερνάς «το παλιό και ριζωµένο λάθος να προσπαθείς να οικοδοµήσεις πολιτική δύναµη -είτε µε τα όπλα είτε στις κάλπες- χωρίς να οικοδοµήσεις κοινωνική δύναµη».

7. Η ΠΟΛΙΤΙΚ ΩΣ Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗΣ  ΜΙΑΣ ΑΝΤΙΣΥΣΤΗΜΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΔΥΝΑΜΗΣ

1062. Η ανάδυση µιας αντισυστηµικής κοινωνικής δύναµης είναι αυτό που φοβούνται περισσότερο οι κυρίαρχες τάξεις, γι’ αυτό και η στενή έννοιά τους για την πολιτική ως αγών για την κατάκτηση χώρων εξουσίας στους θεσµικούς νοµικοπολιτικούς µηχανισµούς.

1063. Για την Αριστερά, αντιθέτως, η πολιτική πρέπει να είναι η τέχνη της οικοδόµησης µιας αντισυστηµικής κοινωνικής δύναµης. Αυτό όµως µπορεί να επιτευχθεί µόνο αν γίνει δυνατό «να εξαλείψει τους φραγµούς που βάζει η αντίπαλη κυριαρχία για να αποτρέψει την οικοδόµησή της, απ’ όπου και η σηµασία να έχει µια ευρεία αντίληψη αυτών των φραγµών και να µην περιορίζεται στην παρατήρηση και την αντιπαράθεση µε ένα µόνο τµήµα τους. Αυτοί οι φραγµοί δεν είναι παρά η µορφή µε την οποία οι κυρίαρχες τάξεις οργανώνουν µε κοινωνικούς και πολιτικούς όρους τους κυριαρχούµενους».

1064. Η Αριστερά δεν πρέπει, συνεπώς, να αντιλαµβάνεται τον λαό ή την κάθε λαϊκή κοινωνική δύναµη ως κάτι ήδη δεδοµένο που µπορεί να το χειραγωγήσει, αρκεί απλώς να το διεγείρει, αλλά ως κάτι που πρέπει να οικοδοµήσει. Αν αυτό ίσχυε πάντοτε, ισχύει ακόµη περισσότερο σήµερα, κάτω από τον νεοφιλελευθερισµό. Είναι γνωστό ότι ένα στοιχείο κλειδί της στρατηγικής της εξουσίας είναι να πετύχει τον µέγιστο κατακερµατισµό της κοινωνίας, γιατί µια κοινωνία διασπασµένη σε διαφορετικές µειονοτικές οµάδες που δεν καταφέρνουν να συναρθρωθούν σε µια πλειοψηφία ικανή να αµφισβητήσει την υπάρχουσα ηγεµονία, είναι ο καλύτερο; τρόπος αναπαραγωγής του συστήµατος¹⁵“.

1065. Από εδώ προκύπτει ότι ένα από τα βασικότερα έργα της Αριστεράς είναι το ξεπέρασµα της διασποράς και της πολυδιάσπαση ς του λαού που υφίσταται την κυριαρχία και εκµετάλλευση και η «οικοδόµηση της ενότητας του λαού» και για αυτό είναι βασική η «επανάκτηση της ικανότητα; σύγκλισης».

1066. Τώρα λοιπόν, το να τίθεται η πολιτική ως τέχνη της οικοδόµηση; της λαϊκής κοινωνικής δύναµης σηµαίνει ταυτόχρονα να απορρίπτονται δύο είδη πολιτικών στυλ που εµποδίζουν αυτού του είδους την οικοδόµηση: η λαϊκιστική χειραγώγηση της Δεξιάς και η υπόκλιση στο αυθόρµητο της παραδοσιακής Αριστεράς,

067. Όταν µιλώ για «υπόκλιση στο αυθόρµητο», αναφέροµαι στο πολιτικό στυλ που περιορίζεται να δρα πάνω σε ήδη δεδοµένες καταστάσεις, «να εξαρτάται από κοινωνικές εκρήξεις που ανακύπτουν αυθόρµητα» σε διάφορους κοινωνικούς τοµείς και που διαφέρουν ανάλογα µε τη γενική κατάσταση της κοινωνίας (απεργίες, καταλήψεις χώρων, διαδηλώσεις κάθε είδους). Αυτό είναι το στυλ του πολιτικού αγκιτάτορα που ενεργεί «πάνω σε δυνατότητες που εµφανίζονται και που δεν προχωρούν πολύ, και το κάνει όχι ως αποτέλεσµα της δράσης ή της πρωτοβουλίας του ούτε ως αποτέλεσµα µιας συνολικής πολιτικής ανάλυσης που τον οδηγεί στο να τις επιλέξει [ ... ]», γι’ αυτό και το αυθόρµητο χαρακτηριστικό της συµπεριφοράς του.

1068. Ένα πολιτικό στυλ που είναι συνεπές µε τη σύλληψη της πολιτικής ως τέχνης της οικοδόµησης µιας λαϊκής κοινωνικήςδύναµης, αντίθετα, ξεκινά στη βάση τού ότι η κοινωνική δύναµη δεν είναι κάτι ήδη δεδοµένο αλλά κάτι που πρέπει να οικοδοµηθεί και ότι οι κυρίαρχες τάξεις έχουν µια καθορισµένη στρατηγική για να το εµποδίσουν. Αυτό σηµαίνει να µην αφήνεσαι να παρασυρθείς από την κατάσταση αλλά να δρας πάνω σε αυτήν, επιλέγοντας ανάµεσα «στους παρόντες χώρους και συγκρούσεις εκείνους όπου πρέπει να συγκεντρώσει; τις ενέργειές σου» σε σχέση µε τον κεντρικό στόχο: την οικοδόµηση της λαϊκής δύναµης. Αυτή η οικοδόµηση δεν δηµιουργείται αυθόρµητα, χρειάζεται ένα υποκείµενο που θα οικοδοµεί, ένα πολιτικό υποκείµενο που θα µπορεί «να κατευθύνει τη δράση του στη βάση µιας ανάλυσης του συνόλου της πολιτικής δυναµικής. Όµως, ποια είναι η κατάσταση της Αριστεράς ως προς αυτό;».

—————————————————————————————————————

^15.Για το θέµα αυτό βλέπε εδώ, «2. Το κοινωνικό σχέδιο: η κατακερµατισµένη κοινωνία»,

4. ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΚΡΙΣΗ

ΣΚEΠTIΚlΣMOΣ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΉ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΙΚΟΥΣ

1069. Κατά τη γνώµη µου η Αριστερά δεν βρίσκεται µόνο σε θεωρητική και προγραµµατική κρίση, αλλά δεν διαθέτει ούτε το κατάλληλο για τις νέες προκλήσεις πολιτικό υποκείµενο.

1070. Συµφωνώ πλήρως µε τον Κλοδοµίρο Αλµέιδα ότι τα κόµµατα της Αριστεράς «βρίσκονται σήµερα σε προφανή κρίση όχι µόνο από την άποψη των ανεπαρκειών ή ελλείψεων σχεδίων και προγραµµάτων αλλά επίσης, και όχι σε µικρότερο βαθµό, όσον αφορά την οργανική τους φύση, τις σχέσεις µε την πολιτική κοινωνία, καθώς και την ταυτοποίηση των σηµερινών τους λειτουργιών και των τρόπων να τις υλοποιήσουν». Αυτό το τελευταίο είναι εκείνο που ονοµάζω οργανική κρίση.

1071. «Αυτή η κρίση της σηµερινής θεσµικότητας των κοµµάτων της Αριστεράς εκφράζεται τόσο στην απώλεια της ικανότητάς της να ελκύει και να συσπειρώνει τον κόσµο και ιδιαίτερα τη νεολαία, όσο και στην έκδηλη δυσλειτουργία των σηµερινών της δοµών, ηθών, παραδόσεων και τρόπων άσκησης πολιτικής, µε τις απαιτήσεις που επιβάλλει επιτακτικά η κοινωνική πραγµατικότητα σε κάποιον που δρα πολιτικά και που η δράση του έχει λαϊκό και σοσιαλιστικό χαρακτήρα, στη διαδικασία της ανανέωσης του υποκειµένου».

2. ΓΙΑΤΙ Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΜΗΝ ΕΧΕΙ ΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ

1072. Αυτή η απογοήτευση από την πολιτική και τους πολιτικούς, που αυξάνεται µέρα µε τη µέρα, δεν είναι σοβαρή για τη Δεξιά, όµως για την Αριστερά πράγµατι είναι. Η Δεξιά µπορεί πάρα πολύ καλά να κάνει χωρίς τα πολιτικά κόµµατα όπως το απέδειξε κατά τις δικτατορικές περιόδους, όµως η Αριστερά, στον βαθµό που χρειάζεται να χτίσει µια αντισυστηµική λαϊκή δύναµη για να αλλάξει ποιοτικά την κοινωνία, δεν µπορεί να το κάνει χωρίς ένα πολιτικό εργαλείο - είτε πρόκειται για ένα κόµµα ή ένα πολιτικό µέτωπο, είτε για κάποια άλλη µορφή.

1073. Και αυτό για δύο λόγους: κατά πρώτο λόγο γιατί η κοινωνική αλλαγή δεν δηµιουργείται αυθόρµητα, οι ιδέες και οι αξίες που επικρατούν στην καπιταλιστική κοινωνία -και που ορθολογικοποιούν και νοµιµοποιούν την υπάρχουσα τάξη πραγµάτων-εισδύουν σε ολόκληρη την κοινωνία και επηρεάζουν σε πολύ µεγάλο βαθµό ιδιαίτερα τα κοινωνικά τµήµατα εκείνα που είναι λιγότερο εξοπλισµένα θεωρητικά ώστε να αποστασιοποιηθούν κριτικά. Κατά δεύτερο λόγο, γιατί είναι αναγκαίο να µπορούµε να νικήσουµε πολλαπλά ισχυρότερε; δυνάµεις που θα αντιταχθούν σ’ αυτή την αλλαγή¹ και αυτό δεν µπορεί να γίνει χωρίς έναν πολιτικό φορέα που να διαµορφώνει προτάσεις, να µπορεί να εξοπλίζει εκατοµµύρια ανθρώπους µε ενιαία θέληση ενώ ταυτόχρονα θα ενοποιεί και θα διαρθρώνει τις διάφορες χειραφετικές πρακτικές.

1. Οι συνέπειες της κυρίαρχης ιδεoλoγίας

1074. Ως προς το πρώτο σηµείο, πρέπει να θυµίσουµε ότι «η αντίληψη που έχουν οι άνθρωποι για τον κόσµο οικοδοµείται ιστορικά²», και ότι σε αυτή την αντίληψη για τον κόσµο, ή στην κοινή λογική, βαραίνει µε µεγαλύτερη ή µικρότερη δύναµη η ιδεολογική επιρροή των κυρίαρχων τάξεων – η αστική ιδεολογία στην περίπτωση του καπιταλισµού. Αυτό συµβαίνει σε ιδιαίτερα µεγάλο βαθµό στους τοµείς που είναι λιγότερο εφοδιασµένοι µε θεωρητικά όπλα κριτικής αποστασιοποίησης. Τι καλύτερο παράδειγµα αυτής της επιρροής από το γεγονός ότι οι πιο φτωχοί και περιθωριοποιηµένοι τοµείς της Λατινικής Αµερικής ψηφίζουν τους υποψήφιους της πιο εξτρεµιστικής Δεξιάς;

1075. Για τον λόγο αυτόν, σε αυτούς τους ανθρώπους πρέπει να παρέχονται άλλες εµπειρίες και γνώσεις που θα τους οδηγήσουν να µεταβάλουν την αντίληψή τους για τον κόσµο να ανακαλύψουν τις βαθύτερες αιτίες της εκµετάλλευσής τους και συνεπώς τον δρόµο για την απελευθέρωσή τους.

1076. Αυτό δεν σηµαίνει ότι σε συγκεκριµένες συνθήκες τα λαϊκά στρώµατα δεν µπορούν να αφυπνιστούν και να αποκαλύψουν τα πραγµατικά συµφέροντα που κινούν τους διάφορους κοινωνικούς τοµείς. Αυτό συµβαίνει κατά τις περιόδους των µεγάλων κοινωνικών αναταράξεων και των επαναστάσεων. Οι κυρίαρχες τάξεις βγάζουν τη µάσκα και αποκαλύπτουν τις µεθόδους της πάλης τους. Οι λαοί πολιτικοποιούνται και µαθαίνουν µε αφάνταστα µεγάλη ταχύτητα³,

1077. Αυτό το πρόβληµα µάς οδηγεί ξανά στη «διαφοροποίηση µεταξύ της άµεσης γνώσης και της έµµεσης γνώσης που µπορεί να έχει κάποιος που δρα κοινωνικά». Υπάρχει ένας τύπος γνώσης στον οποίο µπορεί να έχει πρόσβαση το προλεταριάτο και γενικά τα λαϊκά στρώµατα, ως συνέπεια των αναµετρήσεων στις οποίες φαίνεται να υποτάσσονται και γι’ αυτό είναι βασικό οι επαναστάτες να ξεκινούν από όσα έχει συσσωρεύσει ιστορικά και κοινωνικά ο λαός: Τόσο σε ό,τι αναφέρεται σε ιδέες, αξίες, έννοιες, όσο και σε µορφές οργάνωσης και αγώνα, καθώς και στυλ δουλειάς. Όµως υπάρχει και άλλος ένας τύπος γνώσης στον οποίο δεν είναι δυνατή η άµεση πρόσβαση. Είναι πολύ δύσκολο τα λαϊκά στρώµατα να αποκτήσουν από µόνα τους µια συνολική εκτίµηση των όρων της ταξικής πάλης στη χώρα τους και στον κόσµο.

1078. Πολλές φορές οι µαρξιστικές οργανώσεις τείνουν να υπερτιµούν αυτή την έµµεση γνώση, ένα σηµαντικό µέρος της οποίας προέρχεται από την επιστηµονική δραστηριότητα, υποτιµώντας άλλες µορφές παραγωγής γνώσης όπως εκείνες που βασίζονται «στην άµεση εµπειρία, στη συλλογική και κοινωνική πρακτική». Υπάρχει η τάση να αρνούνται τη γνώση που αποκτούν µε αυτόν τον τρόπο οι κυριαρχούµενοι κοινωνικοί τοµείς. «Μειώνεται η σηµασία της άµεσης εµπειρίας για την οικοδόµηση της γνώσης, ιδιαίτερα αν πρόκειται για την κοινή εµπειρία ανδρών και γυναικών», Και αυτό απολήγει, όπως σηµειώνει ο Κάρλος Ρουϊς, στο να αφήνεται η ανάλυση της πραγµατικότητας στα χέρια των διανοουµένων.

1079. Το ίδιο βέβαιο όµως είναι ότι πέφτουν στο άλλο άκρο, την υπερτίµηση της άµεσης εµπειρίας ως της µόνης πηγής γνώσης, περιφρονώντας την αναγκαιότητα να έχουν µια καθολική γνώση τόσο της εθνικής όσο και της διεθνούς κατάστασης, µέσω µιας κριτικής προοπτικής.

1080. Για να προωθηθεί η διαδικασία της βαθιάς κοινωνικής αλλαγής απαιτείται συνεπώς µια οργάνωση στην οποία «η πολιτική ανάλυση να γίνεται αντιληπτή ως σύνθεση µιας συλλογικής διαδικασίας οικοδόµησης της γνώσης, να περικλείει τόσο την άµεση εµπειρία όσο και την εξέταση της καθολικής πραγµατικότητας, ξεκινώντας από τη θεωρία. Και ένα τέτοιο έργο µπορεί να το ενορχηστρώσει µόνο µια πολιτική οργάνωση, νοούµενη ως αυθεντικός “συλλογικός διανοούµενος».

1081. Αυτό σηµαίνει την απόρριψη των δύο ακραίων θέσεων: της «φωτισµένης» πρωτοπορίας και του βασισµού. Η πρώτη αντιλαµβάνεται τον πολιτικό φορέα ως τον µόνο που µπορεί να γνωρίζει την αλήθεια: το κόµµα είναι η συνείδηση, η σοφία, ενώ οι µάζες είναι καθυστερηµένες. Αυτή η αντίληψη έχει βασιστεί στην απλουστευτική ερµηνεία της κλασικής θέσης του Κάουτσκι πάνω στην αναγκαιότητα της σύντηξης της µαρξιστικής θεωρίας µε το εργατικό κίνηµα ⁴. Μια αντίληψη αυτού του τύπου οδηγεί σε µια σχέση του πολιτικού φορέα µε τις µάζες που χαρακτηρίζεται από ισχυρή δόση αυταρχισµού, καθετοποίησης.

1082. Η αντίθετη θέση είναι ο βασισµός. Αυτή υπερεκτιµά τις δυνατότητες των κοινωνικών κινηµάτων. Πρεσβεύει ότι αυτά τα κινήµατα είναι αυτάρκη. Απορρίπτει αδιάκριτα την παρέµβαση οποιουδήποτε πολιτικού φορέα και έτσι συµβάλλει πολλές φορές στη διάσπαση του λαϊκού κινήµατος.

2. Ενιαία θέληση

1083. Μια πολιτική οργάνωση είναι αναγκαία, κατά δεύτερο λόγο, γιατί πρέπει να νικηθούν απέραντα ισχυρότερες δυνάµεις που αντιτίθενται στην αλλαγή για την οποία παλεύουµε και αυτό δεν είναι δυνατό, όπως ανέφερα προηγουµένως, χωρίς έναν φορέα που να διαµορφώνει προτάσεις, να εξοπλίζει εκατοµµύρια ανθρώπους µε ενιαία θέληση, δηλαδή έναν φορέα που ενοποιεί και συναρθρώνει τις διάφορες χειραφετικές πρακτικές.

1084. Η ιστορία των πολυάριθµων λαϊκών εκρήξεων του 20oύ αιώνα έχει δείξει αξιόπιστα ότι δεν αρκεί η δηµιουργική πρωτοβουλία των µαζών για τη νίκη πάνω στο κυρίαρχο καθεστώς. Αυτά που συνέβηκαν τον Μάη του 68 στη Γαλλία είναι ένα από τα τόσα παραδείγµατα που επιβεβαιώνουν αυτόν τον ισχυρισµό. Άλλα παραδείγµατα, πιο κοντινά στον χρόνο και τον χώρο [της Λατινικής Αµερικής], είναι οι διάφοροι λαϊκοί ξεσηκωµοί που έλαβαν χώρα στην Αϊτή το 1987 και 1988 ή οι κοινωνικές εκρήξεις που συντάραξαν τη Βενεζουέλα και την Αργεντινή τη δεκαετία του 1990*, όπου οι φτωχοποιηµένες αστικές µάζες εξεγέρθηκαν και χωρίς συγκεκριµένη καθοδήγηση κατέλαβαν δρόµους, χωριά, συνοικίες και έκαναν επιθέσεις σε κέντρα ανεφοδιασµού. Παρά τη µαζικότητα και τη µαχητικότητά τους, αυτές οι κινητοποιήσεις δεν κατέστρεψαν το σύστηµα της υπάρχουσας κυριαρχίας.

1085. Η ιστορία των νικηφόρων επαναστάσεων, αντιθέτως, επιβεβαιώνει µε επίµονο τρόπο αυτό που µπορεί να επιτευχθεί όταν υπάρχει ένας πολιτικός φορέας που να µπορεί, κατά πρώτο λόγο, να προβάλλει ένα εναλλακτικό πρόγραµµα εθνικού χαρακτήρα που να  λειτουργεί ενοποιητικά για τα πιο διαφορετικά λαϊκά τµήµατα και, κατά δεύτερο λόγο, να συνενώνει τη δράση συγκεντρώνοντας δυνάµεις στο πιο αποφασιστικό σηµείο, δηλαδή στον πιο αδύνατο κρίκο της αντίπαλης αλυσίδας.

1086. Αυτός ο πολιτικός φορέας -όπως έλεγε ο Τρότσκι- αποτελεί το έµβολο που συµπιέζει τον ατµό κατά την αποφασιστική στιγµή, ώστε να µην τον αφήνει να σπαταλιέται αλλά να µετατρέπεται σε κινητήρια δύναµη της ατµοµηχανής.

1087. Για να είναι αποτελεσµατική η πολιτική δράση, για να πετύχουν τους αντισυστηµικούς τους στόχους οι δράσεις διαµαρτυρίας, αντίστασης και αγώνα του λαϊκού κινήµατος, απαιτείται ένα οργανωτικό υποκείµενο που να µπορεί να προσανατολίζει και να ενοποιεί τις ποικίλες προσπάθειες που γεννιούνται αυθόρµητα και να προκαλεί άλλες.

1088. Η στέρεα οργανωτική συνοχή δεν παρέχει µόνο την αντικειµενική λειτουργική ικανότητα. Ταυτόχρονα δηµιουργεί ένα εσωτερικό κλίµα που κάνει δυνατή την ενεργό παρέµβαση στα γεγονότα και την εκµετάλλευση των ευκαιριών που αυτά παρέχουν. Πρέπει να θυµόµαστε ότι στην πολιτική δεν πρέπει µόνο να έχεις δίκιο, αλλά πρέπει να το έχεις στην ώρα του και να διαθέτεις τη δύναµη για να το υλοποιήσεις.

1089. Αντίθετα, η αίσθηση ότι δεν διαθέτεις µια στέρεη οργάνωση, η αβεβαιότητα για την υλοποίηση των αποφάσεων που παίρνονται εξαιτίας της έλλειψης πειθαρχίας των µελών, επηρεάζει αρνητικά ασκώντας παραλυτική δράση.

3. ΑΝΤΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΜΠΟΛΣΕΒΙΚΙΚΟΥ ΜΟΝΤΕΛΟΥ ΚΑΙ ΣΕ ΠΟΙΑ ΑΔΙΕΞΟΔΑ ΟΔΗΓΕΙ

1090. Η µαρξιστική Αριστερά, αν και αναγνωρίζει τη σηµασία της πολιτικής οργάνωσης⁵ για την επίτευξη των στόχων της κοινωνικής αλλαγής, εντούτοις έχει κάνει πολύ λίγα για να την προσαρµόσει στις απαιτήσεις των νέων καιρών. Για µια µακρά περίοδο αυτό σχετιζόταν περισσότερο µε την άκριτη αντιγραφή του µπολσεβίκικου µοντέλου του κόµµατος, αγνοώντας αυτά που έχει πει σε σχέση µε αυτό ο ίδιος ο Λένιν. Δεν είναι παράξενο που αυτό το µοντέλο έχει ελκύσει τόσο τα µαρξιστικά πολιτικά στελέχη της Λατινικής Αµερικής: υπήρξε το αποτελεσµατικό εργαλείο για να πραγµατοποιηθεί η πρώτη πετυχηµένη επανάσταση των καταπιεσµένων ενάντια στην εξουσία των κυρίαρχων τάξεων στον κόσµο. Είχε πραγµατοποιηθεί η έφοδος στον ουρανό.

1091. Για τον γνωστό Άγγλο ιστορικό Έρικ Χοµπσµπάουµ, «το “κόµµα νέου τύπου” του Λένιν [υπήρξε] µια εξαιρετική καινοτοµία της κοινωνικής µηχανικής του 20ού αιώνα που συγκρίνεται µε την καινοτοµία των µοναστικών χριστιανικών ταγµάτων του Μεσαίωνα, που οδήγησε ακόµη και µικρές οργανώσεις να επιδεικνύουν εξαιρετική αποτελεσµατικότητα γιατί το κόµµα έπαιρνε από τα µέλη του µεγάλη δόση αφοσίωσης και θυσίας, µαζί µε τη στρατιωτική πειθαρχία και την καθολική συγκέντρωση στο έργο της ευόδωσης των αποφάσεων του κόµµατος µε οποιοδήποτε τίµηµα⁶».

1092. Όµως, δυστυχώς, αυτό το µεγάλο «έργο κοινωνικής µηχανικής», που είχε τεράστια αποτελεσµατικότητα σε πραγµατικότητες όπως η ρωσική -µια πολύ καθυστερηµένη κοινωνία και ένα αυτοκρατορικό πολιτικό καθεστώς- µεταφέρθηκε µηχανιστικά στη λατινο- αµερικανική πραγµατικότητα, µια πολύ διαφορετική πραγµατικότητα. Και όχι µόνο αυτό, αλλά ταυτόχρονα µεταφέρθηκε απλουστευτικά και δογµατικά. Αυτό που γνώρισε το µεγαλύτερο µέρος της λατινοαµερικανικής Αριστεράς δεν ήταν η σκέψη του Λένιν σε όλη την πολυπλοκότητά της αλλά η απλουστευτική εκδοχή που δόθηκε από τον Στάλιν.

1093. Ο Λένιν γνώριζε πολύ καθαρά ότι δεν επρόκειτο για την κατασκευή µιας φόρµουλας οικουµενικής εφαρµογής. Αντιλαµβάνοταν πάντα το κόµµα ως κατ’ εξοχήν πολιτικό υποκείµενο για την κοινωνική αλλαγή, ως εργαλείο για την πολιτική καθοδήγηση της ταξικής πάλης-πάλη που πάντοτε διεξάγεται σε ιδιαίτερες ιστορικές, πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες- και γι’ αυτόν τον λόγο εκτιµούσε ότι η οργανική του δοµή έπρεπε να προσαρµόζεται στην πραγµατικότητα της κάθε χώρας και να τροποποιείται ανάλογα µε τις συγκεκριµένες απαιτήσεις του αγώνα.

1094. Αυτές οι πρώιµες ιδέες του Λένιν επικυρώθηκαν στο Γ Συνέδριο της Κοµµουνιστικής Διεθνούς το 1921. Σε ένα από τα ντοκουµέντα του υποστηρίζεται ότι «δεν µπορεί να υπάρξει µια οργανωτική µορφή αµετάβλητη και απολύτως ενδεδειγµένη για όλα τα κοµµουνιστικά κόµµατα. Οι συνθήκες της προλεταριακής πάλης µεταβάλλονται ασταµάτητα και ανάλογα µε αυτές τις µεταβολές οι πρωτοποριακές οργανώσεις του προλεταριάτου πρέπει να αναζητούν επίσης διαρκώς νέες µορφές [ ... ]. Οι ιστορικές ιδιαιτερότητες της κάθε χώρας καθορίζουν, µε τη σειρά τους, ιδιαίτερες οργανωτικές µορφές για τα διάφορα κόµµατα⁷».

1095. Αυτές οι προτάσεις ξεκινούσαν, ωστόσο, από δύο προϋποθέσεις: πρώτον, ότι αφορούσαν κόµµατα της εργατικής τάξης και, δεύτερον, ότι για να ενταχθεί κάθε ένα από αυτά τα κόµµατα στην Κοµµουνιστική Διεθνή έπρεπε απαραίτητα να υιοθετήσει την ονοµασία Κοµµουνιστικό Κόµµα. Αυτές οι προϋποθέσεις εφαρµόστηκαν µε πολύ δογµατικό τρόπο από το Τµήµα της Διεθνούς που ήταν επιφορτισµένο µε τη Λατινική Αµερική -η επιρροή του οποίου υπήρξε πολύ καταστροφική. Οι ηγέτες του αποφάσισαν να µεταφέρουν ήδη επεξεργασµένες φόρµουλες σε έναν µη διαφοροποιούµενο Τρίτο Κόσµο, αγνοώντας την ιδιαιτερότητα της ηπείρου µας, καθώς και των διαφόρων χωρών που την αποτελούν. Για να µην πάµε µακριά, ας θυµηθούµε τα προβλήµατα που αντιµετώπισε ο Μαριάτενγκι επειδή δεν υπάκουσε στην απόφαση της Διεθνούς σχετικά µε την ονοµασία του εργατικού κόµµατος που ίδρυσε και ονόµασε Σοσιαλιστικό Κόµµα και όχι Κοµµουνιστικό Κόµµα όπως του ζητήθηκε για να ενταχθεί στη διεθνή οργάνωση.

1096. Η άκριτη αντιγραφή του µπολσεβίκικου κοµµατικού µοντέλου οδήγησε σε σειρά από λάθη⁸, αδιέξοδα και απουσίες που θα απαριθµήσουµε στη συνέχεια:

___________________________________________________________________________

¹. Αν, καθώς κανένας πλέον δεν τολµά να το αρνηθεί: η ιστορία είναι η ιστορία της πάλης των τάξεων, είναι προφανές ότι γίνεται αναγκαία η κατεύθυνση αυτής της πάλης.

²Συζήτηση µε τους Λ. Μαρίν και Ν. Γκουτιέρες στην Αβάνα, Μάιος 1989.

³.«Στη διάρκεια της επανάστασης εκατοµµύρια και εκατοµµύρια άνθρωποι µαθαίνουν µέσα σε µία εβδοµάδα περισσότερα από ό,τι σε έναν χρόνο νυσταλέας καθηµερινής ζωής. Τότε, σε αυτές τις  βίαιες στροφές της ζωής ενός ολόκληρου λαού, φαίνεται µε ιδιαίτερη διαύγεια τι σκοπούς επιδιώκουν οι διάφορες λαϊκές τάξεις, τι δύναµη κατέχουν και τι µεθόδους χρησιµοποιούν» V. Lenin, «Las ensefianzas de la revοlucίon», στο Obras completas, Μπουένος Άιρες, Cartago, 1970, τόµος  26, σ. 309).

⁴.Ο Λένιν, παραθέτοντας τα λόγια του Κάουτσκι, υποστήριζε το 1902: «Πραγµατικά, η σύγχρονη οικονοµική επιστήµη αποτελεί όρο της σοσιαλιστικής παραγωγής όπως επίσης, για παράδειγµα, και η σύγχρονη τεχνική. Και το προλεταριάτο, όσο και να το θέλει, δεν µπορεί να δηµιουργήσει ούτε τη µία ούτε την άλλη’ και οι δύο αναδύονται από τη σύγχρονη κοινωνική διαδικασία. Όµως δεν είναι το προλεταριάτο ο φορέας της επιστήµης, αλλά η αστική διανόηση: ο σύγχρονος σοσιαλισµός γεννήθηκε στον εγκέφαλο ορισµένων µελών αυτού του στρώµατος [αυτών που, θα προσθέταµε, προηγουµένως είχαν θέσει τη ζωή τους στην υπεράσπιση των καταπιεσµένων], και αυτοί ήταν εκείνοι που τον µετέδοσαν στους πιο ανεπτυγµένους διανοητικά προλετάριους. Αυτοί, µε τη σειρά τους, τον εισάγουν στην ταξική πάλη του προλεταριάτου, εκεί όπου οι συνθήκες το επιτρέπουν. Έτσι [συµπεραίνει ο Κάουτσκι] η σοσιαλιστική συνείδηση είναι κάτι που ,έχει εισαχθεί από έξω στην ταξική πάλη του προλεταριάτου, και όχι κάτι που γεννήθηκε αυθόρµητα από αυτήν» (ί,Que hacer? ό.π., τόµος 5, σ. 439) [στα ελληνικά:Λένιν, Άπαντα, έκδ, Κ.Ε. του ΚΚΕ, Τ. 5, σ. 387].

*Πολύ περισσότερο η τεράστιας σηµασίας λαϊκή εξέγερση στην Αργεντινή το 200l, βλέπε και τον Πρόλογο, Σ.Τ.Μ.

⁵. Εδώ αναφέροµαι στα πολιτικά κόµµατα, τις πολιτικοστρατιωτικές οργανώσεις και τα πολιτικά κινήµατα και µέτωπα.

⁶. Εric Hobsbawm, La historia dil siglo XX (1914-1991), Βαρκελώνη, Critica, 1995.

⁷. «Θέσεις πάνω στη δοµή, τις µεθόδους και τη δράση των κοµµουνιστικών κοµµάτων». Κοµµουνιστική Διεθνής, Los cuatro primeros congresos de lα Internacional Comunista, segunda parte, Cuademos de Pasado Υ Presente, αρ. 47, Μπουένος Άιρες, 1973, σ. 66.

⁸. Ένα σηµαντικό µέρος των ιδεών, που εκθέτω στη συνέχεια, έχουν ήδη αναπτυχθεί στα βιβλία µου Vanguardia Υ crisis actual και Hacia el siglo ΧΧΙ: lα izquierda se renueνa

ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ ΚΛΙΚ ΕΔΩ

Σ312-π1096

(Συνεχίζεται)